Ngôn ngữ và tôn giáo ở Ấn Độ: 22 ngôn ngữ, đa tín ngưỡng và phép lịch sự

Ngôn ngữ và tôn giáo ở Ấn Độ là chìa khóa để hiểu người Ấn và giao tiếp không vấp váp. Ở đất nước này, một người dân Kolkata có thể nói tiếng Bengal ở nhà, tiếng Hindi ngoài chợ và tiếng Anh ở văn phòng. Cùng một con phố có thể có đền Hindu, nhà thờ Hồi giáo, nhà thờ Thiên Chúa giáo và đền Sikh. Bài viết tóm lược các con số chính và những phép lịch sự cơ bản bạn nên biết.

Tiếng Hindi và tiếng Anh: hai ngôn ngữ chính thức của Liên bang

Điều 343 Hiến pháp Ấn Độ quy định tiếng Hindi viết bằng chữ Devanagari là ngôn ngữ chính thức của Liên bang. Ban đầu tiếng Anh chỉ được dùng thêm trong 15 năm, nhưng Đạo luật Ngôn ngữ Chính thức năm 1963, có hiệu lực từ ngày 26/1/1965, cho phép tiếng Anh tiếp tục được dùng song song. Một sửa đổi năm 1967 giữ tiếng Anh cho đến khi các bang không nói tiếng Hindi đồng ý thay đổi.

Cần lưu ý: Ấn Độ không có “quốc ngữ” duy nhất theo nghĩa pháp lý, đây là điểm nhiều người nhầm lẫn.

• Theo điều tra dân số 2011, khoảng 528 triệu người, tức 43,6% dân số, khai tiếng Hindi là tiếng mẹ đẻ.
• Tiếng Bengal đứng thứ hai với khoảng 97 triệu người, tương đương 8%.
• Tiếng Anh là tiếng mẹ đẻ của rất ít người, nhưng khoảng 128,5 triệu người, gần 10,6% dân số, nói được tiếng Anh như ngôn ngữ thứ nhất, thứ hai hoặc thứ ba.

22 ngôn ngữ trong Phụ lục 8 của Hiến pháp

Phụ lục 8 (Eighth Schedule) liệt kê các ngôn ngữ được Nhà nước công nhận và khuyến khích phát triển. Khi Hiến pháp ra đời năm 1950, danh sách có 14 ngôn ngữ. Sau ba lần bổ sung, hiện có 22 ngôn ngữ:

1. Năm 1967: thêm tiếng Sindhi.
2. Năm 1992: thêm tiếng Konkani, Manipuri và Nepali.
3. Năm 2003: thêm tiếng Bodo, Dogri, Maithili và Santali.

Đầy đủ 22 ngôn ngữ gồm: Assam, Bengal, Bodo, Dogri, Gujarat, Hindi, Kannada, Kashmir, Konkani, Maithili, Malayalam, Manipuri, Marathi, Nepali, Odia, Punjab, Sanskrit, Santali, Sindhi, Tamil, Telugu và Urdu. Năm 2011, tên gọi “Oriya” được đổi chính thức thành “Odia”.

Bên cạnh đó, Chính phủ còn công nhận danh hiệu “ngôn ngữ cổ điển” cho những ngôn ngữ có lịch sử văn học lâu đời. Đến tháng 10/2024 có 11 ngôn ngữ mang danh hiệu này, trong đó tiếng Bengal, Assam, Marathi, Pali và Prakrit được bổ sung cùng đợt. Kho văn học tiếng Bengal gắn liền với những tên tuổi như Rabindranath Tagore, bạn có thể đọc thêm ở bài Rabindranath Tagore và văn hóa Bengal.

Một quốc gia đa tôn giáo và thế tục

Ấn Độ là nơi khởi nguồn của Ấn Độ giáo (Hindu), Phật giáo, Kỳ Na giáo (Jain) và đạo Sikh, đồng thời có cộng đồng Hồi giáo và Kitô giáo đông đảo. Lời mở đầu Hiến pháp có chữ “thế tục” (secular), được bổ sung bằng Tu chính án thứ 42 năm 1976. Các Điều 25 đến 28 bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, quyền thực hành và truyền bá tôn giáo, quyền quản lý công việc tôn giáo.

Ví dụ tính bằng python (ước tính trên số liệu 2011): với tổng dân số khoảng 1,21 tỷ người, mỗi 1% tương đương hơn 12 triệu người. Vì thế một nhóm “thiểu số” 2,3% như cộng đồng Kitô giáo vẫn có gần 28 triệu tín hữu, đông hơn dân số của nhiều quốc gia. Đây là lý do không nên coi các tôn giáo nhỏ về tỷ lệ là không đáng kể.

Tinh thần cởi mở văn hóa

Sự đa dạng ngôn ngữ và tín ngưỡng đã được nhiều nhà tư tưởng Ấn Độ suy ngẫm. Mahatma Gandhi từng viết về mong muốn đón nhận các nền văn hóa khác mà vẫn giữ được bản sắc của mình.

Tôi không muốn ngôi nhà của mình bị tường vây kín bốn phía và cửa sổ bị bịt chặt. Tôi muốn văn hóa của mọi vùng đất được thổi vào nhà tôi tự do nhất có thể.

Mahatma Gandhi, tuần báo Young India, 1/6/1921

Trong đời sống hằng ngày, tinh thần này thể hiện qua việc các gia đình khác tín ngưỡng thường chúc mừng nhau dịp lễ lớn. Lịch nghỉ lễ quốc gia cũng có ngày của nhiều tôn giáo, chi tiết bạn có thể xem trong bài các lễ hội lớn ở Ấn Độ.

Lưu ý phép lịch sự khi giao tiếp với người Ấn

Người Ấn nhìn chung hiếu khách và kiên nhẫn với người nước ngoài. Một vài thói quen nhỏ sẽ giúp bạn tạo thiện cảm và tránh vô tình gây khó chịu.

• Chào hỏi: chắp hai tay trước ngực và nói “Namaste” là cách chào trang trọng, phù hợp với mọi lứa tuổi. Trong môi trường công sở, bắt tay cũng phổ biến, nhưng nên để phụ nữ chủ động đưa tay trước.
• Tay phải: dùng tay phải để đưa, nhận đồ vật, tiền và khi ăn bốc.
• Nơi thờ tự: bỏ giày dép trước khi vào đền, nhà thờ Hồi giáo hoặc đền Sikh, ăn mặc kín đáo. Ở đền Sikh (gurdwara), cả nam lẫn nữ cần che đầu.
• Ẩm thực: nhiều người ăn chay vì lý do tín ngưỡng, có người không ăn thịt bò, có người không ăn thịt lợn. Khi mời khách hãy hỏi trước thay vì đoán.
• Chụp ảnh: luôn xin phép trước khi chụp người dân, nghi lễ hoặc bên trong nơi thờ tự.
• Chủ đề nhạy cảm: tránh bình luận so sánh các tôn giáo hay tranh chấp chính trị khi chưa thân quen.

Một sai lầm hay gặp là hiểu cái lắc đầu nghiêng sang hai bên là “không”. Ở nhiều vùng, cử chỉ này mang nghĩa “tôi hiểu” hoặc “được”, nên hãy dựa vào ngữ cảnh và hỏi lại khi cần. Muốn nắm thêm bối cảnh chung về đất nước, bạn có thể đọc bài tổng quan Ấn Độ.

Câu hỏi thường gặp

Đi Ấn Độ có cần biết tiếng Hindi không?

Không bắt buộc. Ở sân bay, khách sạn, thành phố lớn và môi trường kinh doanh, tiếng Anh đủ dùng. Học vài câu chào bằng tiếng địa phương vẫn giúp bạn được thiện cảm hơn.

Ấn Độ có bao nhiêu ngôn ngữ chính thức?

Ở cấp Liên bang có tiếng Hindi và tiếng Anh. Phụ lục 8 Hiến pháp công nhận 22 ngôn ngữ, và mỗi bang có thể chọn ngôn ngữ chính thức riêng.

Số liệu tôn giáo mới nhất là của năm nào?

Số liệu đầy đủ chính thức gần nhất là từ điều tra dân số 2011. Các con số mới hơn trên mạng phần lớn là ước tính, nên cần ghi rõ nguồn khi sử dụng.

Kết luận

Ấn Độ vận hành với hai ngôn ngữ chính thức ở cấp Liên bang, 22 ngôn ngữ trong Phụ lục 8 và một cộng đồng đa tôn giáo được Hiến pháp bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng. Tôn trọng sự khác biệt và hỏi trước khi làm là nguyên tắc an toàn nhất khi giao tiếp. Lưu lại bài viết về ngôn ngữ và tôn giáo ở Ấn Độ để đọc lại khi cần.