Rabindranath Tagore và văn hóa Bengal: Nobel 1913, hai quốc ca, Santiniketan

Rabindranath Tagore là cái tên mà gần như mọi người Bengal, dù sống ở Kolkata hay Dhaka, đều lớn lên cùng. Ông viết thơ, viết truyện, soạn hơn hai nghìn ca khúc, vẽ tranh, lập trường học và để lại lời ca cho quốc ca của hai quốc gia. Hiểu Tagore là cách nhanh nhất để hiểu vì sao người Bengal tự hào về ngôn ngữ và văn hóa của mình đến vậy.

Tagore là ai: tiểu sử ngắn gọn

Tagore sinh ngày 7 tháng 5 năm 1861 tại dinh thự Jorasanko của gia đình ở Calcutta, nay là Kolkata, và cũng qua đời tại đây ngày 7 tháng 8 năm 1941. Gia tộc Tagore là một trong những gia đình có ảnh hưởng lớn trong phong trào Phục hưng Bengal thế kỷ 19, nơi nghệ thuật, triết học và cải cách xã hội được bàn luận sôi nổi.

• Năm 1915 ông được phong tước hiệp sĩ, nhưng năm 1919 ông từ bỏ tước hiệu này để phản đối vụ thảm sát Jallianwala Bagh ở Amritsar.
• Ông soạn khoảng 2.230 ca khúc, ngày nay được gọi chung là Rabindra Sangeet, vẫn được hát trong trường học, đám cưới và lễ hội ở cả hai bờ Bengal.
• Khoảng tuổi sáu mươi, ông bắt đầu vẽ tranh. Phòng trưng bày Nghệ thuật Hiện đại Quốc gia Ấn Độ hiện lưu giữ hơn một trăm tác phẩm của ông.

Giải Nobel Văn học 1913 và tập Gitanjali

Năm 1910 Tagore xuất bản tập thơ Gitanjali bằng tiếng Bengal, rồi tự dịch một tuyển chọn sang tiếng Anh vào năm 1912, với lời tựa của nhà thơ Ireland W. B. Yeats. Năm 1913, ông được trao giải Nobel Văn học, trở thành người châu Á đầu tiên đoạt giải Nobel ở bất kỳ hạng mục nào. Ủy ban Nobel ghi nhận ông vì những vần thơ “sâu sắc, tươi mới và đẹp đẽ”, được ông chuyển tải bằng chính lời tiếng Anh của mình.

Ở Việt Nam, thơ Tagore được dịch và giới thiệu từ khá sớm. Nhiều bạn đọc biết đến ông qua các tập Gitanjali (thường dịch là Lời dâng), Người làm vườn hay Mùa hái quả.

Nơi tâm trí không sợ hãi và đầu được ngẩng cao, nơi tri thức được tự do, nơi thế giới không bị những bức tường hẹp hòi chia cắt thành từng mảnh.

Rabindranath Tagore, Gitanjali, bài 35, bản tiếng Anh 1912

Santiniketan: ngôi trường thành di sản thế giới

Năm 1901, Tagore lập một trường học nội trú ở vùng nông thôn Tây Bengal, cách Kolkata khoảng vài giờ đi tàu. Ý tưởng của ông là học ngoài trời, gần thiên nhiên, kết hợp truyền thống Ấn Độ với tinh thần mở ra thế giới. Viên đá móng của Đại học Visva-Bharati được đặt ngày 24 tháng 12 năm 1918 và trường chính thức khai giảng năm 1921 như một “đại học thế giới”.

Ngày 17 tháng 9 năm 2023, tại kỳ họp của Ủy ban Di sản Thế giới ở Riyadh (Ả Rập Xê Út), Santiniketan được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản Thế giới theo tiêu chí (iv) và (vi). Đây là di sản thế giới thứ ba của bang Tây Bengal, sau Vườn quốc gia Sundarbans và Đường sắt Himalaya Darjeeling. Nếu thích thiên nhiên, bạn có thể tìm hiểu thêm về rừng ngập mặn Sundarbans.

Một nhà thơ, hai quốc ca

Hiếm có tác giả nào để lại lời ca cho quốc ca của hai quốc gia. Bài “Jana Gana Mana” là quốc ca Ấn Độ, còn “Amar Shonar Bangla” (Bengal vàng của tôi) là quốc ca Bangladesh, cả hai đều do Tagore sáng tác. Quốc ca Sri Lanka cũng được cho là chịu ảnh hưởng từ tác phẩm của ông.

Chi tiết này cho thấy văn hóa Bengal không dừng ở đường biên giới. Ở Dhaka, Rabindra Sangeet được dạy và biểu diễn thường xuyên, giống như ở Kolkata. Bạn có thể đọc thêm về ngôn ngữ và văn hóa Bangladesh để thấy những điểm chung và riêng giữa hai bờ.

Văn hóa Bengal sau Tagore: điện ảnh, ngôn ngữ, đời sống

Dòng chảy văn hóa mà Tagore góp phần định hình tiếp tục qua nhiều thế hệ. Nổi bật nhất là đạo diễn Satyajit Ray (1921–1992), người từng học ở Santiniketan. Bộ phim đầu tay Pather Panchali (1955) nhận giải “Tư liệu nhân văn xuất sắc nhất” tại Liên hoan phim Cannes 1956 và mở đầu Bộ ba Apu. Năm 1992, ông nhận giải Oscar danh dự và giải thưởng dân sự cao nhất của Ấn Độ là Bharat Ratna. Ray còn viết truyện trinh thám cho thiếu nhi với nhân vật thám tử Feluda rất được yêu thích.

• Ngôn ngữ: ngày 3 tháng 10 năm 2024, Chính phủ Ấn Độ công nhận tiếng Bengal là ngôn ngữ cổ điển.
• Đời sống: ngày sinh của Tagore được nhiều trường học, câu lạc bộ ở Kolkata kỷ niệm bằng ca múa và ngâm thơ.
• Du lịch: dinh thự Jorasanko ở bắc Kolkata là điểm dừng hợp lý nếu bạn đang khám phá Kolkata theo hướng văn hóa.

Góc nhìn khác và lưu ý khi tìm hiểu Tagore

1. Bản dịch có giới hạn: Tagore viết chủ yếu bằng tiếng Bengal, nhiều bài vốn là ca khúc. Khi chuyển sang tiếng Anh rồi tiếng Việt, nhạc tính và cách chơi chữ khó giữ trọn, nên đừng đánh giá ông chỉ qua một bản dịch.
2. Không chỉ là nhà thơ lãng mạn: ông có nhiều bài viết về giáo dục, nông thôn và từng bày tỏ thái độ dè dặt với chủ nghĩa dân tộc hẹp. Các nhà nghiên cứu vẫn có những cách diễn giải khác nhau về tư tưởng của ông.
3. Tagore thuộc về cả hai bờ: ông sống và làm việc nhiều năm ở vùng nay thuộc Bangladesh, tiêu biểu là Shilaidaha. Tránh trình bày ông như tài sản riêng của một quốc gia.
4. Khi đến Santiniketan, hãy nhớ Visva-Bharati vẫn là một trường đại học đang hoạt động, một số khu vực có thể giới hạn giờ hoặc đối tượng tham quan, hãy kiểm tra thông báo chính thức trước.

Câu hỏi thường gặp

Tagore đoạt giải Nobel năm nào?

Ông nhận giải Nobel Văn học năm 1913, chủ yếu nhờ bản tiếng Anh của tập Gitanjali. Ông là người châu Á đầu tiên được trao giải Nobel.

Tagore viết quốc ca của những nước nào?

Ông là tác giả quốc ca Ấn Độ “Jana Gana Mana” và quốc ca Bangladesh “Amar Shonar Bangla”. Quốc ca Sri Lanka cũng được cho là chịu ảnh hưởng từ ông.

Santiniketan được UNESCO công nhận khi nào?

Santiniketan được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới ngày 17 tháng 9 năm 2023. Nơi đây gắn với ngôi trường Tagore lập năm 1901 và Đại học Visva-Bharati khai giảng năm 1921.

Kết luận

Tagore là sợi chỉ nối hai bờ Bengal, từ thơ ca, âm nhạc đến giáo dục và bản sắc ngôn ngữ. Đọc vài bài thơ của ông, nghe một bản Rabindra Sangeet hay ghé Santiniketan sẽ giúp bạn hiểu người Bengal sâu hơn bất kỳ cuốn cẩm nang nào. Lưu lại bài viết về Rabindranath Tagore và văn hóa Bengal để đọc lại khi cần.