Nguồn gốc yoga Ấn Độ: từ Yoga Sutra đến di sản UNESCO

Ở nhiều phòng tập tại Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh, giáo viên vẫn hô tên tư thế bằng tiếng Phạn như tadasana hay savasana. Những cái tên đó là dấu vết của một truyền thống đã có hơn hai nghìn năm ở tiểu lục địa Ấn Độ. Hiểu yoga đến từ đâu giúp bạn phân biệt đâu là cốt lõi, đâu là phần thêm vào trong thế kỷ 20 và đâu là lời quảng cáo.

Yoga là gì và bắt nguồn từ đâu

Liên Hợp Quốc mô tả yoga là một thực hành cổ xưa về thể chất, tinh thần và tâm linh bắt nguồn từ Ấn Độ. Chữ yoga đến từ tiếng Phạn, mang nghĩa nối kết, hợp nhất, ý chỉ sự gắn kết giữa thân và tâm. UNESCO cũng mô tả yoga với mục tiêu hợp nhất tâm trí, cơ thể và tinh thần, gồm các tư thế, thiền, điều hòa hơi thở và tụng niệm.

Yoga gắn chặt với đời sống tôn giáo và triết học của Ấn Độ, nhưng ngày nay người thuộc mọi tín ngưỡng đều tập. Nếu bạn muốn hiểu bối cảnh rộng hơn, bài ngôn ngữ và tôn giáo ở Ấn Độ giải thích vì sao một quốc gia đa tín ngưỡng lại nuôi dưỡng được nhiều trường phái tu tập như vậy.

Các mốc lớn trong lịch sử yoga

Yoga Sutra của Patanjali

Văn bản kinh điển được nhắc nhiều nhất là Yoga Sutra của Patanjali. Giới nghiên cứu chưa thống nhất niên đại, các ước tính trải từ vài thế kỷ trước Công nguyên đến khoảng năm 400 sau Công nguyên. Bộ kinh gồm 195 hoặc 196 câu ngắn, tùy cách đếm, chia làm bốn chương. Phần được trích dẫn nhiều nhất là con đường tám nhánh (ashtanga): yama, niyama, asana, pranayama, pratyahara, dharana, dhyana và samadhi. Tư thế (asana) chỉ là một trong tám nhánh.

Hatha yoga và Hatha Yoga Pradipika

Hatha yoga đặt nặng việc rèn luyện cơ thể và hơi thở. Một văn bản tiêu biểu là Hatha Yoga Pradipika, do Svatmarama soạn vào khoảng thế kỷ 15. Sách có bốn chương, lần lượt bàn về tư thế, điều hòa hơi thở và các phép thanh lọc, các ấn (mudra), rồi đến thiền định. Phần lớn lớp yoga phổ thông hiện nay đều mang dấu ấn của hatha yoga.

Yoga hiện đại thế kỷ 20

Năm 1896, cuốn Raja Yoga của Swami Vivekananda góp phần đưa triết lý yoga tới người đọc phương Tây. Từ thập niên 1920, nhiều thầy Ấn Độ phát triển yoga theo hướng bài tập thể chất. Người có ảnh hưởng lớn là Tirumalai Krishnamacharya, được Maharaja Krishna Raja Wadiyar IV mời về Mysore năm 1926 và mở trường yoga trong cung điện Jaganmohan năm 1933. Học trò của ông như B.K.S. Iyengar, K. Pattabhi Jois và Indra Devi về sau đưa yoga ra khắp thế giới.

Được thế giới công nhận: Ngày Quốc tế Yoga và UNESCO

Năm 2014, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi đề xuất tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc một ngày dành cho yoga. Ngày 11/12/2014, Đại hội đồng thông qua nghị quyết 69/131, chọn 21/6 hằng năm là Ngày Quốc tế Yoga. Dự thảo có 177 quốc gia thành viên đồng bảo trợ và lần kỷ niệm đầu tiên diễn ra ngày 21/6/2015.

Đến năm 2016, tại kỳ họp thứ 11 của Ủy ban liên chính phủ, UNESCO đưa yoga vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo UNESCO, yoga xưa kia truyền theo lối thầy trò, nay được dạy ở đạo tràng, trường học và trung tâm cộng đồng.

Trong nước, Ấn Độ quản lý yoga qua Bộ AYUSH. Cơ quan này ra đời từ một vụ của Bộ Y tế năm 1995, đổi tên thành Vụ AYUSH năm 2003 và thành bộ riêng ngày 9/11/2014. Chữ AYUSH ghép từ Ayurveda, Yoga và Trị liệu tự nhiên, Unani, Siddha, Sowa Rigpa và Vi lượng đồng căn. Muốn hiểu thêm cấu trúc nhà nước Ấn Độ, bạn có thể đọc bài tổng quan Ấn Độ.

Học yoga ở đâu: từ Rishikesh, Mysore đến Hà Nội

Rishikesh được mệnh danh là thủ đô yoga của thế giới, một phần nhờ Lễ hội Yoga Quốc tế tổ chức đầu tháng 3 hằng năm từ 1999. Năm 1968, ban nhạc The Beatles từng đến đạo tràng của Maharishi Mahesh Yogi ở đây, khiến thị trấn nổi tiếng với phương Tây. Mysore thì hút người tập Ashtanga muốn học đúng truyền thống. Trước khi đăng ký khóa ở Ấn Độ, nên đọc kỹ chương trình, hỏi rõ chứng chỉ do ai cấp và chọn đúng loại visa theo hướng dẫn trên cổng chính thức của Chính phủ Ấn Độ.

Ở Việt Nam, Trung tâm Văn hóa Swami Vivekananda tại số 63 Trần Hưng Đạo, Hà Nội, do Đại sứ quán Ấn Độ vận hành dưới Hội đồng Quan hệ Văn hóa Ấn Độ (ICCR). Trung tâm khai trương ngày 20/4/2017, có lớp yoga, múa cổ điển, tiếng Hindi và tiếng Phạn. Học phí và lịch học thay đổi theo từng khóa, bạn nên hỏi trực tiếp trung tâm. Ai muốn học yoga bài bản tại Ấn Độ có thể tìm hiểu học bổng ICCR cho các ngành văn hóa nghệ thuật.

Lợi ích chung và những điều nên thận trọng

Người tập đều đặn thường thấy cơ thể dẻo hơn, tư thế ngồi đứng tốt hơn và dễ thả lỏng sau ngày làm việc căng thẳng. Tuy vậy, yoga không phải phương pháp chữa bệnh. Người có bệnh tim mạch, thoát vị đĩa đệm, loãng xương, phụ nữ mang thai hay người vừa phẫu thuật nên hỏi bác sĩ trước, rồi báo cho giáo viên để được điều chỉnh bài tập.

Câu hỏi thường gặp

Yoga có phải là tôn giáo không?

Yoga có gốc từ truyền thống triết học và tâm linh Ấn Độ, nhưng UNESCO ghi nhận người thuộc mọi lứa tuổi, giới tính và tôn giáo đều thực hành. Phần lớn lớp yoga hiện nay tập trung vào tư thế, hơi thở và thư giãn.

Vì sao Ngày Quốc tế Yoga là 21/6?

Đây là ngày Liên Hợp Quốc chọn trong nghị quyết 69/131 thông qua ngày 11/12/2014. Hằng năm, Đại sứ quán Ấn Độ thường tổ chức buổi tập đồng diễn hưởng ứng ngày này tại Hà Nội.

Hatha yoga và Ashtanga khác nhau thế nào?

Hatha là tên chung cho các lối tập chú trọng tư thế và hơi thở, nhịp thường chậm. Ashtanga Vinyasa theo truyền thống Mysore có chuỗi tư thế cố định, chuyển động liên tục theo hơi thở nên nặng hơn với người mới.

Người mới nên tập bao lâu thì thấy khác biệt?

Không có mốc chung cho mọi người. Điều quan trọng là tập đều và đúng kỹ thuật. Hãy theo dõi cảm giác của chính mình thay vì so với người khác.

Lời kết

Từ những câu kinh ngắn của Patanjali đến buổi đồng diễn ngày 21/6, nguồn gốc yoga Ấn Độ cho thấy một truyền thống biết thay đổi mà vẫn giữ cốt lõi là hơi thở và sự tĩnh tâm. Dù bạn tập ở Rishikesh hay ở phòng khách nhà mình, hãy bắt đầu chậm, chọn người hướng dẫn tin cậy và lắng nghe cơ thể.