Bollywood là gì: lịch sử, ca múa và bức tranh điện ảnh Ấn Độ

Một chàng trai hát giữa cánh đồng hoa cải, rồi chỉ một cú cắt cảnh đã thấy anh nhảy trên đỉnh núi tuyết cùng hàng chục vũ công. Với nhiều khán giả Việt, hình ảnh đó gần như đồng nghĩa với phim Ấn Độ. Thế nhưng Bollywood không phải là toàn bộ điện ảnh Ấn Độ, và ca múa cũng không đơn thuần để làm phim dài thêm. Bài viết này giúp bạn hiểu đúng Bollywood là gì, nó đứng ở đâu trong bức tranh điện ảnh đa ngôn ngữ của Ấn Độ, những mốc lịch sử đáng nhớ và cách dùng phim như một cánh cửa để tìm hiểu đất nước này. Số liệu và mốc thời gian được đối chiếu từ Britannica và các tài liệu tổng hợp về điện ảnh Ấn Độ.

Bollywood là gì

Theo Britannica, Bollywood là tên gọi khu vực điện ảnh nói tiếng Hindi của Ấn Độ, hình thành ở Bombay (nay là Mumbai) từ những năm 1930 rồi phát triển thành một đế chế phim ảnh khổng lồ. Cái tên ghép từ Bombay và Hollywood, như một cách gọi vui theo kinh đô điện ảnh Mỹ.

Ấn Độ là quốc gia đa ngôn ngữ, điều được trình bày kỹ trong bài ngôn ngữ và tôn giáo ở Ấn Độ. Vì thế điện ảnh cũng chia theo ngôn ngữ, mỗi vùng có trung tâm sản xuất, ngôi sao và khán giả riêng. Hindi chỉ là một trong số đó, dù có tầm phủ sóng rộng nhất trên cả nước và với cộng đồng người Ấn ở nước ngoài.

Không chỉ Bollywood: các nền điện ảnh vùng

Mỗi trung tâm điện ảnh lớn thường được đặt biệt danh theo kiểu "wood". Dưới đây là bốn trung tâm hay được nhắc đến:

• Điện ảnh Tamil ở Chennai, thường gọi là Kollywood, là trung tâm sản xuất lớn từ rất sớm ở miền nam.
• Điện ảnh Telugu ở Hyderabad, hay được gọi là Tollywood, là nơi làm ra bộ phim RRR nổi tiếng toàn cầu.
• Điện ảnh Bengal ở Kolkata, gắn với khu Tollygunge. Cái tên Tollywood thực ra cũng được dùng cho điện ảnh Bengal, nên khi đọc cần xem ngữ cảnh.
• Ngoài ra còn có điện ảnh Malayalam, Kannada, Marathi, Punjabi và nhiều ngôn ngữ khác.

Kolkata có vị trí đặc biệt nhờ Satyajit Ray, đạo diễn của bộ phim đầu tay Pather Panchali (1955). Ông được trao giải Oscar danh dự năm 1992 và là niềm tự hào của văn hóa Bengal, cùng dòng chảy với Rabindranath Tagore và văn hóa Bengal.

Các mốc lịch sử đáng nhớ

Năm 1913, Dadasaheb Phalke ra mắt Raja Harishchandra ở Bombay, được coi là bộ phim đầu tiên làm tại Ấn Độ. Năm 1931, Alam Ara của Ardeshir Irani trở thành phim có tiếng đầu tiên, mở đường cho các bài hát xuất hiện trong phim. Thập niên 1950 đến 1970 là thời kỳ ra đời nhiều phim kinh điển như Mother India, Mughal-e-Azam (1960) và Sholay (1975).

Về quy mô, Ấn Độ nhiều năm đứng đầu thế giới về số phim truyện sản xuất mỗi năm. Con số cụ thể khác nhau theo nguồn và năm thống kê: Britannica nêu mức có thể tới khoảng 2.000 phim mỗi năm bằng các ngôn ngữ chính, trong khi một số tài liệu tổng hợp ghi gần 2.900 phim truyện trong năm tài chính 2021 đến 2022. Gần đây nhất, RRR trở thành phim đầu tiên do Ấn Độ sản xuất giành giải Oscar, với ca khúc Naatu Naatu năm 2023.

Vì sao phim Ấn luôn có ca múa

Âm nhạc và vũ điệu là phần cốt lõi của văn hóa Ấn Độ, từ nghi lễ đền chùa, sân khấu dân gian đến đám cưới. Khi điện ảnh có tiếng, các nhà làm phim đưa bài hát vào để kể chuyện, bộc lộ cảm xúc mà lời thoại khó nói hết, như tình yêu, nỗi nhớ hay niềm vui lễ hội. Bài hát phim còn sống đời sống riêng ngoài rạp, phát trên radio, trong đám cưới và ở các buổi diễn. Vì thế, với nhiều khán giả Ấn, một bộ phim thiếu ca khúc hay coi như thiếu linh hồn.

Học tiếng và văn hóa qua phim

Những phim được khán giả quốc tế, trong đó có người Việt, hay nhắc tới gồm 3 Idiots (2009) về áp lực học hành, và RRR (2022) với những màn hành động mãn nhãn. Xem phim là cách nhẹ nhàng để làm quen với Ấn Độ:

• Bật phụ đề tiếng Anh, ghi lại những câu chào, câu cảm ơn lặp đi lặp lại để học tiếng Hindi cơ bản.
• Để ý trang phục, món ăn, lễ hội trong phim như Diwali, Holi, đám cưới, rồi tìm hiểu thêm ý nghĩa.
• Xem phim Bengal của Satyajit Ray nếu bạn sắp đến Kolkata, để hiểu đời sống và tâm hồn người Bengal.
• Đọc thêm tổng quan về Ấn Độ để đặt câu chuyện trong phim vào bối cảnh thật của đất nước.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam có cảnh quan đa dạng từ biển, núi đến phố cổ, đều là loại bối cảnh mà phim ca nhạc Ấn rất ưa chuộng. Khi đường bay thẳng giữa hai nước ngày càng nhiều, du lịch điện ảnh là hướng hợp tác đáng để các địa phương và doanh nghiệp lữ hành cân nhắc.

Câu hỏi thường gặp

Bollywood có phải là toàn bộ điện ảnh Ấn Độ?

Không. Bollywood chỉ là điện ảnh nói tiếng Hindi ở Mumbai. Ấn Độ còn nhiều nền điện ảnh vùng như Tamil, Telugu, Bengal, Malayalam.

Phim Ấn Độ đầu tiên là phim nào?

Raja Harishchandra (1913) của Dadasaheb Phalke, còn phim có tiếng đầu tiên là Alam Ara (1931).

Ấn Độ sản xuất bao nhiêu phim mỗi năm?

Tùy nguồn và năm thống kê, thường từ khoảng 2.000 phim trở lên, thuộc nhóm nhiều nhất thế giới.

Phim Ấn nào từng đoạt giải Oscar?

RRR giành giải Oscar năm 2023 với ca khúc Naatu Naatu. Đạo diễn Satyajit Ray nhận giải Oscar danh dự năm 1992.

Khép lại

Bollywood là cánh cửa rực rỡ nhất, nhưng phía sau là cả một nền điện ảnh đa ngôn ngữ, giàu truyền thống và đang vươn ra thế giới. Hiểu điều đó, bạn sẽ xem phim Ấn bằng con mắt khác. Lưu bài Bollywood và điện ảnh Ấn Độ này để chọn phim cho buổi tối cuối tuần tới.