Khám phá Kolkata: cựu thủ đô Ấn thuộc Anh và “Thành phố của niềm vui”

Khám phá Kolkata là bước vào một thành phố vừa cũ kỹ vừa sôi động, nơi tàu điện leng keng chạy cạnh xe buýt đông nghẹt và những quán trà ven đường luôn rôm rả tranh luận. Từng là thủ đô của Ấn Độ thuộc Anh, Kolkata hôm nay là thủ phủ bang Tây Bengal và là cửa ngõ phía đông của Ấn Độ. Nếu bạn đang tìm hiểu Nam Á để du lịch, học tập hay làm ăn, đây là thành phố đáng để hiểu kỹ trước khi đặt vé.

Kolkata ở đâu và vì sao quan trọng

Kolkata nằm ở bờ đông sông Hooghly, một nhánh của hệ thống sông Hằng đổ ra Vịnh Bengal. Thành phố chỉ cách biên giới Bangladesh khoảng 80 km, vì vậy từ lâu đã là điểm giao thoa giữa hai bờ Bengal. Theo điều tra dân số năm 2011 của Ấn Độ, phần nội đô có khoảng 4,5 triệu dân, còn toàn vùng đô thị có khoảng 14,1 triệu người, thuộc nhóm đô thị lớn nhất cả nước.

Diện tích nội đô chỉ khoảng 206 km², nên mật độ dân cư rất cao. Bang Tây Bengal mà Kolkata làm thủ phủ giáp Bangladesh, Nepal và Bhutan, có 23 quận và là một trong những bang đông dân nhất Ấn Độ. Vai trò của Kolkata vì thế vượt khỏi phạm vi một thành phố:

• Là trung tâm hành chính, tài chính và cảng biển của miền đông Ấn Độ.
• Là đầu mối đường bộ, đường sắt và hàng không kết nối với Bangladesh, Nepal, Bhutan và vùng Đông Bắc Ấn Độ.
• Là “thủ đô văn hóa” trong mắt nhiều người Ấn, với truyền thống văn học, điện ảnh, âm nhạc và tranh luận học thuật.

Từ Calcutta đến Kolkata: các mốc lịch sử chính

Lịch sử thành văn của thành phố thường được tính từ năm 1690, khi Công ty Đông Ấn Anh lập thương điếm bên sông Hooghly. Ông Job Charnock của công ty này hay được gọi là “người sáng lập”, nhưng năm 2003 Tòa án Tối cao Calcutta đã ra phán quyết rằng thành phố không có một người sáng lập cụ thể, vì trước đó khu vực đã có các làng cư dân bản địa.

Dưới thời thuộc địa, Calcutta trở thành thủ đô của Ấn Độ thuộc Anh. Tại Đại lễ Delhi tháng 12 năm 1911, vua George V tuyên bố dời thủ đô về Delhi. Tên gọi chính thức Calcutta được đổi thành Kolkata, gần với cách phát âm tiếng Bengal, vào năm 2001.

Tàu điện, metro và nhịp di chuyển đặc trưng

Kolkata là thành phố duy nhất ở Ấn Độ còn duy trì mạng lưới tàu điện mặt đất. Ngày 24 tháng 2 năm 1873, những toa tàu do ngựa kéo đầu tiên chạy giữa Sealdah và phố Armenian Ghat. Ngày 27 tháng 3 năm 1902, chuyến tàu điện chạy bằng điện đầu tiên lăn bánh từ Esplanade tới Kidderpore. Qua nhiều thập niên, số tuyến đã giảm mạnh và hiện chỉ còn rất ít tuyến chạy thường xuyên. Tương lai của tàu điện vẫn là chủ đề tranh luận giữa chính quyền, tòa án và những người muốn bảo tồn di sản, nên bạn nên kiểm tra tình trạng tuyến trước khi đi.

Ở chiều ngược lại, Kolkata cũng là nơi mở đầu kỷ nguyên tàu điện ngầm của Ấn Độ. Ngày 24 tháng 10 năm 1984, đoạn metro dài khoảng 3,4 km với 5 ga giữa Esplanade và Bhowanipore (nay là Netaji Bhawan) được đưa vào khai thác. Ngày 6 tháng 3 năm 2024, đoạn Esplanade đến Howrah Maidan, gồm phần đường hầm vượt dưới lòng sông Hooghly, được khánh thành. Đến năm 2026, mạng metro đã có nhiều tuyến và hàng chục ga đang hoạt động.

Bên cạnh đó là xe taxi vàng dáng cổ, xe buýt tư nhân, phà qua sông và những chiếc xe kéo tay vẫn còn xuất hiện ở vài khu phố cũ. Với khách lần đầu, metro thường là cách đi nhanh, dễ đoán giờ và tránh kẹt xe tốt nhất.

Đời sống văn hóa: sách, cà phê, bóng đá và lễ hội

Người Kolkata có một thói quen rất riêng gọi là “adda”, tức ngồi tán gẫu hàng giờ về chính trị, văn chương hay bóng đá bên chén trà sữa. Không khí ấy thấy rõ nhất ở phố sách College Street và quán Indian Coffee House, nơi nhiều thế hệ sinh viên, nhà văn từng lui tới. Thành phố cũng là quê hương của nhà thơ đoạt giải Nobel Rabindranath Tagore và đạo diễn Satyajit Ray.

• Bóng đá: trận derby giữa Mohun Bagan (thành lập năm 1889) và East Bengal (thành lập năm 1920) đã diễn ra từ đầu thập niên 1920 và luôn khiến thành phố chia làm hai phe.
• Ẩm thực: cơm cá, dầu mù tạt, các loại bánh ngọt từ sữa như rosogolla, sandesh và món ăn đường phố như phuchka.
• Lễ hội: Durga Puja vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 biến cả thành phố thành một triển lãm nghệ thuật ngoài trời.

Biệt danh “Thành phố của niềm vui” (City of Joy) gắn với Kolkata từ lâu. Nó không có nghĩa thành phố giàu có hay ngăn nắp, mà nói về sự nồng hậu, tính cộng đồng và khả năng tìm niềm vui trong đời sống thường nhật.

Kolkata trong hành trình của người Việt

Với người Việt, Kolkata thường xuất hiện trong ba kiểu hành trình. Thứ nhất là du lịch văn hóa, kết hợp tham quan các công trình thời thuộc địa, đền cổ và phố sách, bạn có thể tham khảo thêm danh sách những địa điểm nổi tiếng ở Kolkata để lên kế hoạch. Thứ hai là chuyến đi xuyên biên giới, khi Kolkata trở thành điểm nối với Dhaka trong một lịch trình Dhaka – Kolkata dài ngày. Thứ ba là học tập và nghiên cứu, vì thành phố có nhiều cơ sở giáo dục lâu đời, xem thêm bài về các đại học nổi tiếng ở Kolkata.

Ngoài ra, doanh nghiệp làm thương mại với miền đông Ấn Độ, Bangladesh, Nepal hay Bhutan cũng thường chọn Kolkata làm điểm gặp gỡ đối tác nhờ vị trí trung chuyển và hệ thống cảng sông.

Lưu ý và sai lầm thường gặp khi lần đầu đến Kolkata

1. Chọn sai mùa: mùa mưa thường kéo dài từ khoảng tháng 6 đến tháng 9, nóng ẩm và có thể ngập cục bộ. Khoảng tháng 10 đến tháng 2 thường dễ chịu hơn cho việc đi bộ tham quan.
2. Coi Kolkata là một phần của Bangladesh: Kolkata thuộc Ấn Độ, dù chung ngôn ngữ Bengal với Bangladesh. Hai nước có chế độ visa và cửa khẩu riêng.
3. Xin visa qua trang trung gian không rõ nguồn gốc: hãy nộp trên cổng chính thức của Chính phủ Ấn Độ, kiểm tra kỹ tên miền và kiểm tra lại quy định, phí trước khi nộp vì chúng có thể thay đổi.
4. Đánh giá thấp thời gian di chuyển: giờ cao điểm trên đường bộ rất chậm, nên ưu tiên metro cho quãng đường dài.
5. Không thỏa thuận giá trước với xe kéo, xe tự do hoặc người dẫn đường tự giới thiệu.

Muốn hiểu Kolkata, đừng chỉ ngắm công trình mà hãy ngồi xuống một quán trà, nghe người dân kể chuyện về sách, bóng đá và lễ hội.

Ban biên tập

Câu hỏi thường gặp

Kolkata có phải thủ đô của Ấn Độ không?

Không. Kolkata là thủ phủ bang Tây Bengal. Thành phố từng là thủ đô của Ấn Độ thuộc Anh cho tới khi việc dời thủ đô về Delhi được tuyên bố năm 1911.

Calcutta và Kolkata có khác nhau không?

Đây là cùng một thành phố. Tên chính thức được đổi từ Calcutta sang Kolkata vào năm 2001 để gần với cách gọi trong tiếng Bengal.

Nên đi lại trong Kolkata bằng phương tiện gì?

Metro là lựa chọn nhanh và ổn định cho quãng đường dài. Tàu điện và phà qua sông Hooghly hợp để trải nghiệm, còn taxi và ứng dụng gọi xe tiện cho các điểm metro chưa tới.

Kết luận

Kolkata không phải thành phố dễ dãi với người mới đến, nhưng là nơi lưu giữ nhiều lớp lịch sử và văn hóa nhất của miền đông Ấn Độ. Chuẩn bị mùa đi hợp lý, giấy tờ đúng kênh chính thức và một chút kiên nhẫn, bạn sẽ thấy vì sao nơi đây được gọi là thành phố của niềm vui. Lưu lại bài viết về khám phá Kolkata để đọc lại khi cần.