Lễ hội Durga Puja ở Kolkata: di sản UNESCO, pandal và kinh nghiệm tham dự

Lễ hội Durga Puja là thời điểm Kolkata thay áo rực rỡ nhất trong năm. Hàng nghìn khu dân cư dựng những gian thờ tạm gọi là pandal, nhiều cái được thiết kế như tác phẩm sắp đặt nghệ thuật, và cả thành phố thức trắng nhiều đêm liền để đi xem. Với du khách, đây là dịp hiếm có để thấy tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng hòa vào nhau.

Durga Puja là gì và vì sao được UNESCO ghi danh

Durga Puja là lễ thờ nữ thần Durga trong Ấn Độ giáo, tôn vinh chiến thắng của nữ thần trước quỷ trâu Mahishasura, tượng trưng cho cái thiện vượt qua cái ác. Theo mô tả của UNESCO, lễ hội diễn ra hằng năm vào tháng 9 hoặc tháng 10, kéo dài mười ngày thờ cúng, bắt đầu từ ngày Mahalaya và kết thúc khi tượng được đưa xuống sông.

Tháng 12 năm 2021, tại kỳ họp thứ 16 của Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, “Durga Puja ở Kolkata” được ghi vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại. UNESCO nhấn mạnh đây là ví dụ tiêu biểu về sự kết hợp giữa tôn giáo và nghệ thuật trình diễn công cộng, đồng thời là dịp “trở về nhà” của nhiều người con xa quê.

Trong thời gian lễ hội, ranh giới giữa các tầng lớp, tôn giáo và sắc tộc như được xóa nhòa khi mọi người cùng dạo xem các công trình sắp đặt.

UNESCO, hồ sơ di sản “Durga Puja ở Kolkata”, 2021

Lịch sử: từ lễ gia tộc đến lễ cộng đồng

Trong nhiều thế kỷ, Durga Puja ở Kolkata chủ yếu do các gia đình địa chủ giàu có tổ chức tại dinh thự. Gia tộc Sabarna Roy Choudhury được cho là đã tổ chức lễ ở Barisha từ năm 1610, có lẽ là lễ lâu đời nhất của thành phố. Năm 1757, Nabakrishna Dev mở lễ tại Shobhabazar Rajbari, nơi đến nay vẫn duy trì nghi lễ theo lối gia tộc.

Bước ngoặt đến vào đầu thế kỷ 20 với các lễ “barowari”, tức do cả khu dân cư góp tiền tổ chức. Lễ barowari đầu tiên ở Kolkata được ghi nhận vào năm 1910 tại Bhowanipore. Từ đó, Durga Puja trở thành sự kiện của cộng đồng thay vì của riêng giới giàu có. Riêng ở Kolkata năm 2022 có khoảng 3.000 lễ cộng đồng, còn toàn bang có hơn 40.000 lễ.

Từ xưởng tượng Kumartuli đến pandal nghệ thuật

Nhiều tháng trước lễ, các nghệ nhân ở Kumartuli, khu làng gốm truyền thống ở bắc Kolkata ven sông Hooghly, bắt đầu nặn tượng nữ thần Durga và các con bằng đất sét chưa nung lấy từ sông Hằng. Theo UNESCO, đôi mắt của tượng được vẽ vào ngày Mahalaya, đánh dấu thời khắc mở đầu mùa lễ.

Song song là công việc dựng pandal. Có pandal mô phỏng đền cổ, có cái lấy cảm hứng từ một vấn đề xã hội, từ nghệ thuật dân gian hay vật liệu tái chế. Các cuộc thi và giải thưởng cho pandal đẹp khiến các ban tổ chức ngày càng đầu tư cho thiết kế, ánh sáng và âm thanh.

Các ngày lễ chính và ý nghĩa

• Mahalaya: mở đầu mùa lễ, nhiều gia đình thức dậy từ rất sớm nghe chương trình tụng ca truyền thống trên đài phát thanh.
• Shashthi: ngày thứ sáu, tượng nữ thần được “đánh thức” và chính thức an vị trong pandal.
• Saptami và Ashtami: hai ngày cao điểm của nghi lễ, nhiều người mặc trang phục mới đi lễ và dâng hoa buổi sáng.
• Navami: ngày cuối của chuỗi nghi lễ chính, không khí vừa náo nhiệt vừa luyến tiếc.
• Vijaya Dashami: phụ nữ đã có gia đình thường bôi son đỏ cho nhau trong nghi thức sindur khela, sau đó tượng được rước ra sông để hạ thủy.

Lịch cụ thể mỗi năm được tính theo âm lịch Ấn Độ giáo nên thay đổi, thường rơi vào tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch. Bạn nên xem lịch năm bạn định đi trên trang du lịch chính thức của bang Tây Bengal. Để so sánh với các dịp lễ khác trong năm, hãy đọc bài các lễ hội lớn của Ấn Độ.

Kinh nghiệm tham dự cho du khách

1. Đặt phòng sớm: khách sạn ở trung tâm thường kín chỗ và tăng giá vào mùa lễ.
2. Đi xem pandal vào ban ngày hoặc sau nửa đêm nếu muốn tránh dòng người đông nhất buổi tối.
3. Dùng metro thay cho taxi, nhiều tuyến đường bị chặn hoặc đổi hướng trong những ngày cao điểm.
4. Chọn trước vài cụm pandal theo khu vực bắc, trung hoặc nam thành phố thay vì cố đi khắp nơi.
5. Kết hợp ghé các điểm khác trong danh sách địa điểm nổi tiếng ở Kolkata vào buổi sáng khi đường còn vắng.

Lưu ý về ứng xử và an toàn

Dù không khí như lễ hội đường phố, Durga Puja trước hết là một nghi lễ tôn giáo với nhiều người tham gia. Hiểu thêm về ngôn ngữ và tôn giáo ở Ấn Độ sẽ giúp bạn ứng xử tinh tế hơn.

• Ăn mặc lịch sự, cởi giày nếu được yêu cầu khi vào khu vực đặt tượng.
• Hỏi ý kiến trước khi chụp ảnh cận cảnh người đang làm lễ, nhất là trong nghi thức sindur khela vốn dành cho phụ nữ đã kết hôn.
• Không chen lấn ở lối vào hẹp, luôn để ý lối thoát và nghe theo hướng dẫn của tình nguyện viên.
• Giữ chặt điện thoại và ví, đám đông là môi trường thuận lợi cho trộm vặt.
• Uống đủ nước và chọn quầy ăn sạch sẽ, đông khách địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Durga Puja được UNESCO công nhận năm nào?

“Durga Puja ở Kolkata” được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12 năm 2021, tại kỳ họp thứ 16 của Ủy ban Liên chính phủ.

Người nước ngoài có được vào pandal không?

Phần lớn pandal cộng đồng mở cửa cho mọi người xem. Bạn chỉ cần xếp hàng, cư xử tôn trọng và làm theo hướng dẫn của ban tổ chức.

Ngày nào đông nhất trong mùa lễ?

Các buổi tối từ Saptami đến Navami thường đông nhất. Nếu không quen đám đông, hãy đi vào buổi sáng hoặc những ngày trước Shashthi khi nhiều pandal đã mở.

Kết luận

Durga Puja ở Kolkata vừa là nghi lễ tôn giáo, vừa là một triển lãm nghệ thuật khổng lồ và dịp đoàn tụ của cả thành phố. Lên kế hoạch sớm, đi theo cụm và ứng xử tôn trọng, bạn sẽ có trải nghiệm đáng nhớ. Lưu lại bài viết về lễ hội Durga Puja để đọc lại khi cần.