Ngành dược Bangladesh: tự chủ thuốc, xuất khẩu và bài toán hậu LDC

Một hộp thuốc hạ sốt mua ở hiệu thuốc Dhaka gần như chắc chắn được sản xuất ngay tại Bangladesh. Đó là kết quả của vài chục năm xây dựng ngành dược nội địa, đến mức báo chí nước này thường gọi đây là một "cuộc cách mạng thầm lặng". Nhưng phía sau thành công ấy là hai câu hỏi lớn: nguồn nguyên liệu gần như toàn bộ phải nhập, và ưu đãi bằng sáng chế dành cho nước kém phát triển sẽ kết thúc khi Bangladesh rời nhóm LDC.

Tự chủ thuốc: Bangladesh làm được bao nhiêu

Các báo Bangladesh đưa ra tỷ lệ hơi khác nhau: bdnews24 viết khoảng 98% thuốc dùng trong nước được sản xuất nội địa, The Financial Express ghi khoảng 95%. Có thể hiểu chung là phần áp đảo nhu cầu thuốc thành phẩm đã do doanh nghiệp trong nước đáp ứng, chủ yếu là thuốc generic, tức thuốc hết hạn bảo hộ sáng chế.

Điểm yếu nằm ở nguyên liệu. Theo The Daily Star, khoảng 85% hoạt chất (API) phải nhập, còn bdnews24 dẫn ước tính của người trong ngành là khoảng 90%, nguồn chính từ Ấn Độ và Trung Quốc. Nói cách khác, Bangladesh mạnh ở khâu bào chế, đóng gói, còn khâu hóa dược phía trên vẫn phụ thuộc bên ngoài.

Xuất khẩu thuốc: con số và thị trường

Theo số liệu Cục Xúc tiến Xuất khẩu (EPB) do The Daily Star và bdnews24 dẫn, xuất khẩu thuốc đạt khoảng 205 triệu USD năm tài khóa 2023 đến 2024 và 213 triệu USD năm 2024 đến 2025, chỉ tăng gần 4%. Năm 2025 đến 2026, theo bdnews24, con số lên 238,5 triệu USD, tăng khoảng 12%, gấp gần 5,4 lần mức 44,2 triệu USD của năm 2010 đến 2011.

Số thị trường cũng được ghi khác nhau tùy nguồn: hơn 150 nước theo bdnews24 và The Financial Express, 166 nước theo The Daily Star. Các thị trường được nhắc tới gồm Mỹ, Anh, Canada, Australia, Đức và nhiều nước EU, bên cạnh các thị trường châu Á, châu Phi. Quy mô xuất khẩu còn nhỏ so với hàng may mặc, nhưng có giá trị hình ảnh lớn vì vào được những thị trường khó tính.

Những hãng dược dẫn đầu

Ba cái tên luôn đứng đầu danh sách là Beximco Pharmaceuticals, Incepta Pharmaceuticals và Square Pharmaceuticals. Theo bdnews24, ba hãng này chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu thuốc năm tài khóa vừa qua, trong đó Beximco dẫn đầu, tiếp theo là Incepta và Square. Nhóm 10 hãng xuất khẩu lớn còn có Renata, ACME, Aristopharma, SK+F, General, Beacon và Orion. Thông tin này chỉ để tham khảo về cấu trúc ngành, không phải gợi ý mua cổ phiếu hay sản phẩm của hãng nào.

Khu công nghiệp API ở Munshiganj

Để giảm phụ thuộc nguyên liệu, Bangladesh xây khu công nghiệp API ở Gazaria, huyện Munshiganj, cách Dhaka không xa. Theo The Daily Star, khu này rộng khoảng 200 mẫu Anh, thiết kế 42 lô và đã giao 26 lô cho các hãng dược, nhưng đến thời điểm bài báo vẫn chưa có nhà máy nào chạy thương mại. Vướng mắc lớn nhất là chưa có đường cấp khí đốt. Prothom Alo cũng có bài nhận định ngành nguyên liệu thuốc "chưa cất cánh". Khi khu này vận hành đầy đủ, theo bdnews24, bài toán nguyên liệu sẽ được giảm bớt phần nào.

Bài toán hậu LDC và TRIPS

Hiệp định TRIPS của WTO buộc các nước bảo hộ bằng sáng chế, nhưng các nước kém phát triển được miễn nghĩa vụ này với dược phẩm tới ngày 1/1/2033, theo quyết định của Hội đồng TRIPS năm 2015. Nhờ đó, hãng Bangladesh được sản xuất bản generic của nhiều thuốc còn đang được bảo hộ ở nơi khác.

Ưu đãi này gắn với tư cách LDC. Bangladesh đã được lùi thời điểm tốt nghiệp sang tháng 11/2029, như phân tích trong bài Bangladesh lùi tốt nghiệp LDC sang 2029. Sau mốc đó, thuốc mới còn hạn bảo hộ có thể đắt hơn, và giới chuyên môn Bangladesh đang vận động để giữ một phần linh hoạt. Ba năm thêm là thời gian để đầu tư nghiên cứu, đạt chứng nhận quốc tế và đẩy nhanh khu API.

Cơ hội hợp tác với Việt Nam

• Thuốc generic: doanh nghiệp Việt có thể tìm đối tác Bangladesh cho các nhóm thuốc phổ biến, nhưng thuốc nhập khẩu vào Việt Nam phải có giấy đăng ký lưu hành do Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế cấp, trừ trường hợp được cấp phép nhập khẩu riêng theo Luật Dược. Nên làm việc trực tiếp với Cục để biết hồ sơ cụ thể.
• Nguyên liệu và tá dược: nhu cầu nhập hoạt chất và tá dược của Bangladesh rất lớn, là thị trường để doanh nghiệp hóa chất, bao bì dược Việt tìm hiểu.
• Phía Bangladesh: cơ quan quản lý là Tổng cục Quản lý Dược (DGDA), theo UNB và The Financial Express, ngân hàng chỉ được mở L/C nhập thực phẩm bổ sung khi có phê duyệt của DGDA.

Môi trường đầu tư chung, các khu kinh tế và rủi ro cần tính có trong bài cơ hội đầu tư Bangladesh, còn kinh nghiệm thanh toán, chứng từ có trong bài xuất khẩu Việt Nam sang Bangladesh.

Câu hỏi thường gặp

Bangladesh tự sản xuất bao nhiêu phần trăm thuốc?

Khoảng 95 đến 98% nhu cầu thuốc thành phẩm, tùy nguồn báo chí. Phần lớn hoạt chất vẫn phải nhập.

Hãng dược nào lớn nhất Bangladesh?

Beximco, Incepta và Square là ba hãng xuất khẩu lớn nhất, cùng chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu thuốc.

Rời nhóm LDC ảnh hưởng gì tới ngành dược?

Bangladesh sẽ mất miễn trừ bằng sáng chế dược phẩm theo TRIPS, nên việc sản xuất bản generic của thuốc còn bảo hộ sẽ bị hạn chế.

Lời kết

Ngành dược là ví dụ hiếm hoi về một nước thu nhập thấp tự chủ được phần lớn thuốc cho dân mình. Những năm trước mốc 2029 sẽ quyết định ngành này vững hay chững lại. Chúng tôi sẽ tiếp tục cập nhật về ngành dược Bangladesh khi có số liệu mới.