Ngôn ngữ và văn hóa Bangladesh: tiếng Bengal, ngày 21/2 và Pohela Boishakh

Ngôn ngữ và văn hóa Bangladesh có một điểm hiếm thấy trên thế giới: cả một quốc gia ra đời gắn liền với cuộc đấu tranh để được nói tiếng mẹ đẻ. Ngày sinh viên Dhaka ngã xuống năm 1952 vì tiếng Bengal nay đã trở thành Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ 21/2 do UNESCO công bố. Từ tiếng nói ấy, văn hóa Bangladesh lan tỏa qua bữa cơm cá, câu hát Baul, tấm vải Jamdani và lễ đón năm mới Pohela Boishakh rộn ràng sắc màu.

Tiếng Bengal: linh hồn của bản sắc Bangladesh

Tiếng Bengal, người bản xứ gọi là Bangla, là ngôn ngữ chính thức của Bangladesh và là tiếng mẹ đẻ của tuyệt đại đa số người dân. Đây cũng là một trong những ngôn ngữ có nhiều người nói nhất thế giới, với hàng trăm triệu người ở Bangladesh, bang Tây Bengal, Tripura, một phần Assam của Ấn Độ và cộng đồng di cư khắp nơi. Vì vậy, người Bengal ở hai bờ biên giới chia sẻ chung nhiều thứ, điều bạn có thể đọc thêm trong bài người Bengal hai bờ biên giới.

Tiếng Bengal thuộc nhánh Ấn – Arya của ngữ hệ Ấn – Âu, viết bằng chữ Bengal riêng, đọc từ trái sang phải với nét ngang đặc trưng phía trên chữ. Một vài từ hữu ích khi đến Bangladesh:

• Dhonnobad: cảm ơn.
• Kemon achhen?: bạn có khỏe không?
• Koto?: bao nhiêu tiền?
• Assalamu alaikum: lời chào phổ biến trong cộng đồng Hồi giáo, người theo đạo Hindu thường chào Nomoskar.

Văn học Bengal có truyền thống rực rỡ, nổi bật là Rabindranath Tagore, người châu Á đầu tiên đoạt giải Nobel Văn học năm 1913 và là tác giả lời quốc ca Bangladesh, cùng nhà thơ Kazi Nazrul Islam, được coi là thi sĩ quốc gia của Bangladesh. Bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài Rabindranath Tagore và văn hóa Bengal.

Phong trào Ngôn ngữ 1952: khi tiếng mẹ đẻ trở thành lý tưởng

Sau năm 1947, vùng Đông Bengal trở thành một phần của Pakistan. Dù người nói tiếng Bengal chiếm đa số dân số Pakistan khi đó, chính quyền trung ương muốn đưa tiếng Urdu làm ngôn ngữ quốc gia duy nhất. Sinh viên và trí thức ở Dhaka phản đối, đòi công nhận tiếng Bengal là một ngôn ngữ quốc gia.

Ngày 21/2/1952, cảnh sát nổ súng vào đoàn biểu tình của sinh viên gần Đại học Dhaka. Những cái tên như Abul Barkat, Rafiq Uddin Ahmed, Abdul Jabbar, Abdus Salam và Shafiur Rahman được tưởng nhớ là liệt sĩ ngôn ngữ. Năm 1956, tiếng Bengal được công nhận là một ngôn ngữ chính thức của Pakistan. Phong trào này được xem là hạt giống của ý thức dân tộc dẫn tới độc lập năm 1971.

Ngay năm 1952, nhà báo Abdul Gaffar Choudhury viết bài thơ sau này trở thành ca khúc tưởng niệm được hát mỗi sáng 21/2:

Ngày 21 tháng Hai nhuộm máu anh em tôi, làm sao tôi có thể quên?

Abdul Gaffar Choudhury, bài ca Amar Bhaier Rokte Rangano, 1952

Từ Dhaka ra thế giới: Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ 21/2

Ngày 17/11/1999, Đại hội đồng UNESCO lần thứ 30 công bố ngày 21/2 là Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ, và ngày này được kỷ niệm toàn cầu lần đầu năm 2000. Năm 2002, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ghi nhận ngày này trong một nghị quyết. Tính bằng python, từ sự kiện 1952 đến khi được UNESCO công nhận là 47 năm, và đến năm 2026 đã tròn 74 năm.

Ở Bangladesh, ngày 21/2 được gọi là Ekushey, là ngày nghỉ lễ quốc gia. Từ nửa đêm, người dân đi chân trần đặt hoa tại Đài tưởng niệm Shaheed Minar ở Dhaka. Tháng 2 cũng là mùa Hội sách Ekushey kéo dài cả tháng, một trong những sự kiện văn hóa đông người nhất nước.

Ẩm thực: cơm, cá và vị ngọt Bengal

Người Bengal có câu quen thuộc “maache bhaate Bangali”, nghĩa là cá và cơm làm nên người Bengal. Bữa ăn thường có cơm trắng, đậu lăng (dal), rau xào và cà ri cá hoặc thịt. Một số món đáng thử:

1. Cá hilsa (ilish): cá quốc gia của Bangladesh, nấu với mù tạt hoặc hun khói, đặc biệt ngon mùa mưa.
2. Biryani kiểu Old Dhaka: cơm nấu với thịt dê hoặc gà và gia vị, món tiệc phổ biến.
3. Bhorta: các món nghiền như cà tím nướng, khoai tây, cá khô trộn dầu mù tạt và ớt.
4. Pitha: bánh làm từ bột gạo, rộ lên vào mùa đông.
5. Mishti: đồ ngọt từ sữa như roshogolla, mishti doi (sữa chua ngọt).

Khi thử đồ ăn đường phố, bạn nên chọn quán đông khách, đồ nấu chín nóng và uống nước đóng chai. Bài ăn uống an toàn khi du lịch Ấn Độ và Bangladesh có thêm mẹo chi tiết.

Pohela Boishakh và những di sản sống

Pohela Boishakh là ngày đầu năm mới theo lịch Bengal, tại Bangladesh rơi vào ngày 14/4 dương lịch. Người dân mặc áo trắng đỏ, ăn panta bhat (cơm ngâm nước) với cá hilsa, đi hội chợ và xem diễu hành. Năm Bengal được tính xấp xỉ bằng năm dương lịch trừ 593, nên từ 14/4/2026 là năm 1433 (tính bằng python).

Cuộc diễu hành sáng năm mới do sinh viên Khoa Mỹ thuật Đại học Dhaka tổ chức từ năm 1989 đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể năm 2016 với tên Mangal Shobhajatra. Từ năm 2025, tên gọi của sự kiện được thay đổi và còn là chủ đề tranh luận trong xã hội. Các di sản khác của Bangladesh được UNESCO ghi danh gồm:

Lưu ý và sai lầm thường gặp khi giao tiếp văn hóa

• Gọi nhầm ngôn ngữ: tiếng Bengal không phải tiếng Hindi hay tiếng Urdu. Gọi đúng tên thể hiện sự tôn trọng, nhất là khi nhắc đến lịch sử 1952.
• Trang phục: nên ăn mặc kín đáo, che vai và đầu gối, đặc biệt khi vào nơi thờ tự.
• Tay phải: dùng tay phải khi ăn, đưa và nhận đồ.
• Tháng Ramadan: hạn chế ăn uống nơi công cộng ban ngày, giờ làm việc có thể thay đổi.
• Chụp ảnh: hỏi trước khi chụp người, nhất là phụ nữ.
• Chủ đề nhạy cảm: lịch sử 1971 và chính trị đương đại là đề tài nhiều cảm xúc, nên lắng nghe hơn tranh luận.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ngày 21/2 là Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ?

Ngày này tưởng nhớ các sinh viên thiệt mạng ở Dhaka ngày 21/2/1952 khi đấu tranh cho tiếng Bengal. UNESCO công bố ngày quốc tế này vào năm 1999 để tôn vinh đa dạng ngôn ngữ.

Pohela Boishakh rơi vào ngày nào?

Tại Bangladesh, Pohela Boishakh được tổ chức ngày 14/4 hằng năm. Ở Tây Bengal của Ấn Độ, ngày lễ có thể lệch một ngày do cách tính lịch khác.

Người nước ngoài có cần học tiếng Bengal?

Không bắt buộc vì tiếng Anh khá phổ biến ở thành phố. Tuy vậy, vài câu chào và cảm ơn bằng tiếng Bengal sẽ giúp bạn được đón tiếp nồng hậu hơn.

Kết luận

Tiếng Bengal không chỉ là phương tiện giao tiếp mà là nền móng bản sắc của Bangladesh, từ Phong trào Ngôn ngữ 1952 đến ngày 21/2 của cả thế giới. Hiểu ngôn ngữ, ẩm thực và lễ hội sẽ giúp bạn kết nối tốt hơn với người Bangladesh trong công việc lẫn chuyến đi. Lưu lại bài viết về ngôn ngữ và văn hóa Bangladesh để đọc lại khi cần.