Bangladesh⇄Ấn Độ Cổng thông tin tiếng Việt độc lập · Kết nối thông tin, mở rộng cơ hội hợp tác
Liên hệ
Bangladesh

Phật giáo ở Bangladesh: Paharpur, Mainamati và cộng đồng Phật tử

Trước khi trở thành quốc gia đa số theo đạo Hồi, vùng đất Bangladesh từng là trung tâm Phật học lớn của Nam Á. Bài viết giới thiệu các di tích chính, cộng đồng Phật tử hiện nay, các ngày lễ và gợi ý cho người Việt muốn đến chiêm bái.

Phật giáo ở Bangladesh: Paharpur, Mainamati và cộng đồng Phật tử

Khi nhắc đến hành hương Phật tích, người Việt thường nghĩ ngay tới Bodh Gaya, Sarnath, Kushinagar hay Lumbini. Ít ai biết rằng chỉ cách Kolkata vài trăm cây số về phía đông, trên đất Bangladesh, còn lại tàn tích của một trong những tu viện Phật giáo lớn nhất phía nam dãy Himalaya. Phật giáo ở Bangladesh có bề dày hơn một nghìn năm, từ thời các vua Pala thế kỷ 8 đến cộng đồng Phật tử vùng đồi Chattogram ngày nay. Bài viết dưới đây đi qua những dấu mốc ấy theo giọng giới thiệu văn hóa, để bạn có thêm một điểm đến khi muốn tìm hiểu lịch sử đạo Phật ở vùng Bengal.

Bengal từng là trung tâm Phật học

Từ thế kỷ 8 đến thế kỷ 12, vương triều Pala cai trị phần lớn vùng Bengal và Bihar, bảo trợ mạnh mẽ cho Phật giáo Đại thừa và Kim cương thừa. Thời kỳ này mọc lên nhiều đại tu viện như Nalanda, Vikramashila ở Ấn Độ ngày nay và Somapura ở Bangladesh. Theo UNESCO, Somapura từng là trung tâm trí thức lớn đến khoảng thế kỷ 12, có liên hệ với Bodh Gaya và Nalanda. Muốn đặt các mốc này vào dòng lịch sử chung của đất nước, có thể đọc thêm bài lịch sử Bangladesh qua các mốc.

Những di tích Phật giáo chính

Somapura Mahavihara ở Paharpur

Somapura Mahavihara, còn gọi là di tích tu viện Phật giáo Paharpur, nằm ở huyện Naogaon, tây bắc Bangladesh, được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1985. Theo UNESCO và Wikipedia, tu viện được xây dưới thời vua Dharmapala cuối thế kỷ 8, dựa trên con dấu đất nung tìm thấy tại chỗ. Khu tu viện hình vuông, mỗi cạnh khoảng 280 m, giai đoạn cuối có 177 phòng tăng dọc tường bao quanh, quay mặt vào ngôi tháp trung tâm hình chữ thập ba tầng cao khoảng 21 m. UNESCO đánh giá đây là tu viện Phật giáo đơn lẻ lớn thứ hai phía nam Himalaya, kiến trúc của nó còn ảnh hưởng tới đền tháp ở Pagan, Java và Campuchia.

Mainamati ở Comilla

Cụm di tích Mainamati nằm cách thành phố Comilla khoảng 12 km, ở phía đông nam Dhaka. Trung tâm là Shalban Vihara, tu viện có 115 phòng tăng quanh một sân vuông và ngôi đền hình chữ thập ở giữa. Gần đó có các gò tháp Kutila Mura và Charpatra Mura. Niên đại của các công trình được tài liệu ghi khác nhau, trong khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 12. Bảo tàng tại chỗ trưng bày bản khắc đồng, tiền vàng bạc, tượng đồng và phù điêu đất nung.

Chùa Dharmarajika ở Dhaka

Kamalapur Dharmarajika Bauddha Vihara ở khu Basabo, Dhaka, được thượng tọa Bishuddhananda Mahathera thành lập năm 1960, là ngôi chùa Phật giáo đầu tiên xây ở thủ đô, theo hệ phái Nam tông. Trong khuôn viên có trường Pali, trường học, trại trẻ mồ côi và tượng Phật do Thái Lan, Nhật Bản cúng dường. Theo Prothom Alo, năm 1978 một phần xá lợi của ngài Atisha được thỉnh từ Trung Quốc về Dhaka và tôn trí tại đây.

Di tíchVị tríĐiểm nổi bật
Somapura MahaviharaPaharpur, huyện NaogaonDi sản UNESCO năm 1985, 177 phòng tăng, xây thời vua Dharmapala
Shalban Vihara, MainamatiCách thành phố Comilla khoảng 12 km115 phòng tăng, có bảo tàng hiện vật tại chỗ
Dharmarajika ViharaBasabo, DhakaChùa Phật giáo đầu tiên ở Dhaka, lập năm 1960
Rajban ViharaRangamati, vùng đồi ChattogramNơi tổ chức lễ dâng y Kathin lớn của vùng đồi
Một nghìn năm Phật giáo ở BengalCuối thế kỷ 8Vua Dharmapala xây SomapuraNăm 982 và 1054Năm sinh và năm mất của ngài AtishaNăm 1960Thành lập chùa Dharmarajika ở DhakaNăm 1985Paharpur thành di sản thế giới UNESCO
Bốn mốc giúp hình dung chiều dài lịch sử Phật giáo trên đất Bangladesh.

Ngài Atisha, người Bengal truyền pháp sang Tây Tạng

Atisha Dipankara Srijnana là nhân vật Phật giáo nổi tiếng nhất xuất thân từ vùng đất nay là Bangladesh. Theo Wikipedia và Prothom Alo, ngài sinh khoảng năm 982 ở vùng Vikrampur, nay thuộc huyện Munshiganj gần Dhaka. Ngài từng làm trụ trì ở Vikramashila và từng lưu trú tại Somapura. Năm 1040, ngài lên đường sang Tây Tạng, sau khoảng hai năm mới tới vùng Ngari, rồi ở lại hoằng pháp đến khi viên tịch năm 1054. Người Tây Tạng tôn kính ngài như một trong những vị thầy đặt nền móng cho sự phục hưng Phật giáo ở xứ tuyết.

Cộng đồng Phật tử Bangladesh hôm nay

Theo số liệu điều tra dân số năm 2022 được Wikipedia dẫn lại, Bangladesh có khoảng một triệu Phật tử, chiếm khoảng 0,63% dân số. Phần lớn sống ở phân khu Chattogram, trong đó hơn 65% ở vùng đồi Chittagong Hill Tracts, đông nhất là các huyện Rangamati, Khagrachhari và Bandarban.

  • Người Barua: cộng đồng Phật tử nói tiếng Bengal, sống chủ yếu ở thành phố Chattogram và vùng đồng bằng quanh đó.
  • Người Chakma, Marma và các tộc người vùng đồi: gồm cả Tanchangya, Khyang, Rakhine, theo Phật giáo Nam tông từ lâu đời, có chùa và lễ hội riêng.
  • Phật tử ở Dhaka và các đô thị: cộng đồng nhỏ hơn, sinh hoạt quanh các chùa như Dharmarajika.

Các ngày lễ Phật giáo quan trọng

Buddha Purnima, lễ rằm kỷ niệm Phật đản, là một trong những ngày lễ lớn nhất trong năm của Phật tử Bangladesh, tương tự Đại lễ Phật đản ở Việt Nam. Vào mùa thu, sau ba tháng an cư kiết hạ là Probarona Purnima, ngày rằm kết thúc mùa an cư, giống lễ Tự tứ trong truyền thống Việt Nam. Tiếp đó là mùa Kathin Chibar Dan, lễ dâng y Kathina lên chư tăng. Theo The Business Standard, ở chùa Rajban, Rangamati, tấm y dâng cúng được làm từ sợi bông kéo trong chưa đầy 24 giờ, lễ có Phật tử từ Thái Lan, Ấn Độ và nhiều nước tham dự. Lịch các ngày rằm này đổi theo âm lịch mỗi năm, nên cần tra lại khi lên kế hoạch.

Lễ Phật giáo trong nămBuddha PurnimaRằm Phật đản, một trong những lễ lớn nhấtProbarona PurnimaRằm kết thúc ba tháng an cư mùa mưaKathin Chibar DanMùa dâng y Kathina lên chư tăng
Ba dịp lễ dễ gặp nhất nếu đến thăm cộng đồng Phật tử Bangladesh.

Gợi ý tham quan cho Phật tử Việt

  • Paharpur ở tây bắc, Mainamati ở đông nam, nên khó gộp cả hai trong một ngày. Comilla gần Dhaka hơn, hợp cho chuyến đi trong ngày.
  • Đến chùa nên mặc kín vai và gối, bỏ giày trước khi vào chánh điện, hỏi ý trước khi chụp ảnh chư tăng.
  • Vùng đồi Chittagong Hill Tracts có quy định riêng với khách nước ngoài, hãy hỏi đơn vị du lịch địa phương về thủ tục trước khi đi Rangamati.
  • Có thể ghép Bangladesh với chuyến chiêm bái ở Ấn Độ và Nepal, xem lộ trình trong bài hành hương Phật tích Ấn Độ, Nepal.
  • Tham khảo thêm các nơi đáng đi khác trong bài 6 điểm đến ở Bangladesh nếu muốn kết hợp du lịch.

Câu hỏi thường gặp

Bangladesh có bao nhiêu Phật tử?

Khoảng một triệu người theo điều tra dân số năm 2022, tức chừng 0,63% dân số, tập trung ở Chattogram và vùng đồi.

Paharpur được UNESCO công nhận năm nào?

Năm 1985, với tên gọi di tích tu viện Phật giáo Paharpur.

Ngài Atisha sinh ra ở đâu?

Ở vùng Vikrampur, nay thuộc huyện Munshiganj, không xa Dhaka.

Lời kết

Những bức tường gạch đỏ ở Paharpur, Mainamati và tiếng tụng kinh ở các ngôi chùa vùng đồi cho thấy Bangladesh là một vùng đất nhiều lớp văn hóa, nơi các tôn giáo cùng để lại dấu ấn. Lưu bài Phật giáo ở Bangladesh để tra cứu khi lên kế hoạch chiêm bái.

Thông tin chỉ để tham khảo, cập nhật theo thời điểm đăng bài. Thủ tục, lệ phí hãy kiểm tra lại trên trang chính thức.
↑