Lịch sử Bangladesh qua các mốc: từ phân chia 1947 đến bầu cử 2026

Lịch sử Bangladesh là câu chuyện của một vùng đất đổi tên ba lần chỉ trong chưa đầy 25 năm: Đông Bengal, Đông Pakistan rồi Bangladesh. Từ cuộc phân chia Ấn Độ năm 1947, qua cuộc chiến giành độc lập năm 1971, đến những biến động chính trị năm 2024 và cuộc bầu cử tháng 2/2026, mỗi mốc đều để lại dấu ấn sâu đậm. Bài viết trình bày các mốc chính theo trình tự thời gian, dựa trên sự kiện đã được ghi nhận rộng rãi, không nhằm đánh giá các bên.

Trước năm 1947: xứ Bengal và lần chia cắt đầu tiên

Vùng đất nay là Bangladesh thuộc xứ Bengal lịch sử, từng nằm dưới nhiều vương triều Phật giáo, Hindu, các vương quốc Hồi giáo và đế quốc Mughal, trước khi Công ty Đông Ấn Anh giành quyền kiểm soát sau trận Plassey năm 1757. Năm 1905, chính quyền thuộc địa Anh chia Bengal thành hai tỉnh, phía đông có đa số dân theo Hồi giáo. Quyết định này gây phản đối mạnh và bị hủy bỏ năm 1911, nhưng sự phân hóa theo tôn giáo trong chính trị vẫn tiếp tục.

Phân chia 1947 và thời kỳ Đông Pakistan

Tháng 8/1947, Ấn Độ thuộc Anh được chia thành hai quốc gia độc lập là Ấn Độ và Pakistan. Bengal bị chia đôi lần nữa: phía tây thuộc Ấn Độ, phía đông gia nhập Pakistan với tên Đông Bengal, đến năm 1955 đổi tên thành Đông Pakistan. Hai cánh của Pakistan cách nhau khoảng 1.600 km lãnh thổ Ấn Độ, khác biệt lớn về ngôn ngữ và văn hóa.

• 1952: Phong trào Ngôn ngữ đòi công nhận tiếng Bengal, đỉnh điểm ngày 21/2 với các sinh viên thiệt mạng ở Dhaka. Chi tiết có trong bài ngôn ngữ và văn hóa Bangladesh.
• 1966: Sheikh Mujibur Rahman, lãnh đạo Liên đoàn Awami, đưa ra chương trình Sáu điểm đòi tự trị.
• 1970: Liên đoàn Awami thắng 160 trên 162 ghế dành cho Đông Pakistan trong bầu cử quốc gia, giành đa số tại quốc hội Pakistan, nhưng việc chuyển giao quyền lực bị trì hoãn.

Năm 1971: chiến tranh giải phóng và độc lập

Ngày 7/3/1971, Sheikh Mujibur Rahman có bài phát biểu trước đám đông tại trường đua Ramna ở Dhaka, nay là công viên Suhrawardy Udyan. Bài phát biểu được UNESCO đưa vào Chương trình Ký ức Thế giới năm 2017.

Cuộc đấu tranh lần này là cuộc đấu tranh vì tự do của chúng ta. Cuộc đấu tranh lần này là cuộc đấu tranh vì độc lập.

Sheikh Mujibur Rahman, bài phát biểu ngày 7/3/1971 tại Dhaka

Đêm 25/3/1971, quân đội Pakistan mở chiến dịch trấn áp tại Dhaka. Ngày 26/3 được Bangladesh lấy làm Ngày Độc lập. Ngày 10/4/1971, chính phủ lâm thời được thành lập. Cuộc chiến kéo dài khoảng 9 tháng, gây thương vong lớn cho dân thường và khiến hàng triệu người tị nạn sang Ấn Độ. Số người thiệt mạng đến nay vẫn là chủ đề tranh luận, các nguồn khác nhau đưa ra con số từ vài trăm nghìn đến 3 triệu người.

Cuối năm 1971, Ấn Độ tham chiến. Ngày 16/12/1971, lực lượng Pakistan tại Dhaka đầu hàng, ngày này trở thành Ngày Chiến thắng. Tính bằng python, từ 26/3 đến 16/12/1971 là 265 ngày. Vai trò của Ấn Độ trong năm 1971 là nền tảng quan trọng của quan hệ hai nước, được phân tích trong bài quan hệ Bangladesh – Ấn Độ.

1972–1990: xây dựng nhà nước và các giai đoạn quân quản

Hiến pháp Bangladesh được thông qua ngày 4/11/1972 và có hiệu lực từ 16/12/1972. Năm 1974, Bangladesh trở thành thành viên Liên Hợp Quốc. Giai đoạn đầu độc lập rất khó khăn với chiến tranh tàn phá, nạn đói năm 1974 và bất ổn chính trị. Ngày 15/8/1975, Sheikh Mujibur Rahman bị ám sát trong một cuộc đảo chính.

Sau đó là thời kỳ quân đội giữ vai trò chi phối. Tướng Ziaur Rahman nắm quyền và trở thành tổng thống năm 1977, thành lập Đảng Dân tộc chủ nghĩa Bangladesh (BNP), rồi bị ám sát ngày 30/5/1981. Tháng 3/1982, tướng Hussain Muhammad Ershad lên nắm quyền qua đảo chính không đổ máu và cầm quyền đến khi từ chức vào tháng 12/1990 trước làn sóng phản đối rộng khắp.

1991–2024: luân phiên hai đảng và thời kỳ dài của Liên đoàn Awami

Năm 1991, Bangladesh trở lại chế độ đại nghị. Bà Khaleda Zia của BNP trở thành nữ thủ tướng đầu tiên. Trong hai thập niên sau, quyền lực luân phiên giữa BNP và Liên đoàn Awami do bà Sheikh Hasina lãnh đạo. Năm 2007, tình trạng khẩn cấp được ban bố và một chính phủ lâm thời được quân đội hậu thuẫn điều hành đến cuộc bầu cử ngày 29/12/2008.

Liên đoàn Awami thắng lớn năm 2008, bà Hasina giữ chức thủ tướng liên tục từ tháng 1/2009 đến tháng 8/2024, khoảng 15,6 năm (tính bằng python). Giai đoạn này chứng kiến tăng trưởng kinh tế nhanh và nhiều dự án hạ tầng lớn, đồng thời cũng có nhiều chỉ trích trong và ngoài nước về các cuộc bầu cử năm 2014, 2018, 2024 và không gian dành cho đối lập.

2024–2026: biến động và chuyển tiếp chính trị

Tháng 7/2024, các cuộc biểu tình của sinh viên phản đối chế độ hạn ngạch việc làm công lan rộng thành phong trào chống chính phủ. Báo cáo tìm hiểu sự thật của Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc công bố tháng 2/2025 ước tính có thể tới khoảng 1.400 người thiệt mạng trong giai đoạn này. Ngày 5/8/2024, bà Hasina từ chức và rời sang Ấn Độ. Ngày 8/8/2024, chính phủ lâm thời do ông Muhammad Yunus làm Cố vấn trưởng nhậm chức.

Trong cuộc bầu cử 2026, BNP giành 209 trên 300 ghế bầu trực tiếp, tỷ lệ cử tri đi bầu khoảng 59%. Chính phủ lâm thời kéo dài khoảng 18 tháng. Bangladesh đã gửi đề nghị dẫn độ bà Hasina tới Ấn Độ từ tháng 12/2024, và vấn đề này vẫn là một điểm cần theo dõi trong quan hệ song phương.

Góc nhìn khác và lưu ý khi đọc lịch sử Bangladesh

• Ký ức bị chính trị hóa: vai trò của các nhân vật lịch sử, ai tuyên bố độc lập trước, cách gọi tên sự kiện thường được các đảng phái diễn giải khác nhau, nhất là khi chính quyền thay đổi.
• Con số thương vong: số liệu về năm 1971 và năm 2024 khác nhau tùy nguồn, nên ghi rõ nguồn khi trích dẫn.
• Tin tức nóng: các vụ xét xử, cấm đảng và cải cách hiến pháp vẫn đang diễn tiến, thông tin có thể thay đổi sau khi bài viết được đăng.
• Đối chiếu đa chiều: nên đọc song song báo chí Bangladesh, Ấn Độ, Pakistan và các hãng tin quốc tế để có cái nhìn cân bằng.

Với độc giả Việt Nam, lịch sử giành độc lập của Bangladesh có nhiều điểm gợi sự đồng cảm. Hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao từ đầu thập niên 1970, chi tiết trong bài quan hệ Việt Nam – Bangladesh.

Câu hỏi thường gặp

Bangladesh độc lập năm nào?

Bangladesh tuyên bố độc lập ngày 26/3/1971 và giành thắng lợi ngày 16/12/1971 khi lực lượng Pakistan tại Dhaka đầu hàng.

Vì sao Bangladesh từng là Đông Pakistan?

Khi Ấn Độ thuộc Anh bị chia năm 1947, phần đông Bengal có đa số dân Hồi giáo được nhập vào Pakistan. Vùng này mang tên Đông Bengal, rồi Đông Pakistan từ năm 1955 cho đến năm 1971.

Ai đang lãnh đạo Bangladesh hiện nay?

Sau bầu cử ngày 12/2/2026, ông Tarique Rahman của BNP giữ chức Thủ tướng từ 17/2/2026, Tổng thống là ông Mohammed Shahabuddin. Bạn nên kiểm tra tin tức mới vì tình hình chính trị có thể thay đổi.

Kết luận

Qua các mốc 1947, 1952, 1971, 1991, 2024 và 2026, lịch sử Bangladesh cho thấy một dân tộc nhiều lần tự định nghĩa lại mình qua ngôn ngữ, đấu tranh và những cuộc chuyển giao quyền lực. Đọc lịch sử với nhiều nguồn và thái độ thận trọng giúp bạn hiểu đúng các tin tức hôm nay. Lưu lại bài viết về các mốc lịch sử Bangladesh để đọc lại khi cần.