Vải Jamdani và Nakshi Kantha: di sản dệt thêu Bangladesh

Trong tủ áo của nhiều phụ nữ Bangladesh luôn có ít nhất một chiếc sari Jamdani để dành cho đám cưới hay ngày lễ, và trên giường nhà nông thôn thường trải một tấm chăn thêu Nakshi Kantha do bà hoặc mẹ khâu. Hai món đồ ấy đại diện cho hai nhánh của nghề vải Bengal: một bên là kỹ thuật dệt tinh xảo của thợ chuyên nghiệp, một bên là đường kim mũi chỉ của phụ nữ trong gia đình.

Jamdani: hoa văn dệt ngay trên khung cửi

Theo UNESCO, Jamdani là vải bông mỏng, hoa văn được tạo trực tiếp trên khung cửi tay bằng kỹ thuật sợi ngang gián đoạn: thợ dệt luồn từng sợi màu vào đúng chỗ cần tạo họa tiết thay vì chạy sợi suốt khổ vải. Vì thế một tấm sari có thể mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Nghề này được truyền chủ yếu từ cha mẹ sang con trong các xưởng gia đình quanh Dhaka.

Năm 2013, UNESCO đưa nghệ thuật dệt Jamdani truyền thống vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Jamdani cũng là sản phẩm đầu tiên được Bangladesh cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý (GI), giấy chứng nhận được trao tháng 11/2016, theo Business Standard và danh sách GI của Bangladesh.

Làng dệt Jamdani ở Rupganj

Nơi dễ thấy thợ dệt Jamdani làm việc nhất là làng Jamdani ở Noapara, Tarabo, huyện Rupganj, tỉnh Narayanganj, cách Dhaka khoảng 30 km. Làng do Tổng công ty Công nghiệp nhỏ và tiểu thủ công Bangladesh (BSCIC) lập năm 1991, Asia News Network và Dhaka Tribune đều có bài về mùa bán hàng của làng. Theo Wikipedia, làng có khoảng 480 khung cửi và phiên chợ bán sỉ vào thứ Sáu hằng tuần.

Khi đến làng, bạn có thể xem các công đoạn dệt và nhuộm ngay tại xưởng. Nên đi cùng người địa phương hoặc hướng dẫn viên vì đường vào khá nhiều ngõ. Bức tranh chung về Dhaka và vùng phụ cận có trong bài Dhaka thủ đô Bangladesh.

Muslin Dhaka: nỗ lực khôi phục một huyền thoại

Trước Jamdani, vải muslin Dhaka từng nổi tiếng khắp thế giới vì mỏng nhẹ. Nghề này mai một từ lâu, giống bông nguyên liệu cũng gần như biến mất. Theo The Daily Star và Prothom Alo, Ban Dệt thủ công Bangladesh triển khai dự án khôi phục từ năm 2018, việc đầu tiên là tìm lại giống bông phuti karpas. Muslin Dhaka nhận chứng nhận GI ngày 17/6/2021.

Đến nay muslin khôi phục vẫn chủ yếu phục vụ nghiên cứu và triển lãm, chưa bán đại trà. Giai đoạn tiếp theo hướng tới đào tạo doanh nghiệp tư nhân để có thể sản xuất thương mại.

Nakshi Kantha: tấm chăn kể chuyện

Theo Bách khoa toàn thư Banglapedia, Nakshi Kantha được làm từ vải cũ như sari, dhoti, lungi, chồng từ ba đến bảy lớp rồi khâu lại bằng mũi chỉ chạy đơn giản, tạo bề mặt gợn sóng. Họa tiết hay gặp là bông sen ở giữa, cây đời sống ở góc, cùng voi, công, thuyền, kiệu và cảnh sinh hoạt. Người làm phần lớn là phụ nữ nông thôn. Cái tên trở nên quen thuộc với giới đọc sách sau trường ca "Naksi Kanthar Math" năm 1929 của nhà thơ Jasimuddin.

Theo danh sách GI tổng hợp trên Wikipedia, Nakshi Kantha vùng Jamalpur đã được đăng ký chỉ dẫn địa lý năm 2019. Bên kia biên giới, phụ nữ nhiều làng ở Tây Bengal cũng thêu kantha lên sari, khăn choàng, như kể trong bài người Bengal hai bờ biên giới.

Mua ở đâu khi đến Dhaka

• Aarong: chuỗi cửa hàng thủ công của tổ chức BRAC, bán sari Jamdani, Nakshi Kantha và đồ thêu, giá niêm yết rõ ràng.
• Làng Jamdani Rupganj: mua tận gốc, có thể xem thợ dệt và chọn mẫu, nên hỏi kỹ chất liệu sợi.
• Hội chợ thủ công: Dhaka thường có hội chợ hàng thủ công theo dịp, nên theo dõi thông báo trên báo địa phương.

Một mẹo thường được nhắc: vì hoa văn Jamdani được luồn tay từng đoạn sợi, mặt trái thường lộ các đầu sợi nhỏ quanh họa tiết, còn hàng dệt máy đều tăm tắp hơn. Bài này không đưa giá vì giá dao động rất lớn theo sợi và độ tinh xảo.

So sánh với lụa Vạn Phúc và thổ cẩm Việt Nam

Jamdani gần với lụa Vạn Phúc ở Hà Đông về vị thế: đều là nghề làng gắn với một đô thị lớn và có thương hiệu riêng. Khác biệt là Jamdani chủ yếu dệt từ sợi bông mỏng, hoa văn luồn tay từng sợi, còn lụa Vạn Phúc nổi tiếng với tơ tằm và hoa văn dệt chìm. Nakshi Kantha lại gần thổ cẩm của đồng bào miền núi ở chỗ do phụ nữ làm, họa tiết kể chuyện đời sống. Muốn hiểu thêm về văn hóa người Bengal, có thể đọc bài ngôn ngữ và văn hóa Bangladesh.

Câu hỏi thường gặp

Jamdani được UNESCO công nhận năm nào?

Năm 2013, với tên "Nghệ thuật dệt Jamdani truyền thống".

Nakshi Kantha khác Jamdani thế nào?

Jamdani là vải dệt trên khung cửi, còn Nakshi Kantha là đồ thêu bằng tay trên nhiều lớp vải cũ.

Có mua được muslin Dhaka không?

Hiện muslin khôi phục chủ yếu dùng cho nghiên cứu và triển lãm, chưa bán rộng rãi. Hàng gắn mác muslin ngoài chợ thường là vải bông mỏng thông thường.

Lời kết

Mỗi tấm Jamdani hay Nakshi Kantha mang theo thời gian, sự kiên nhẫn và ký ức của người làm ra nó. Nếu có dịp đến Dhaka, hãy dành nửa ngày ghé làng dệt Rupganj. Chúng tôi sẽ cập nhật thêm về vải Jamdani và Nakshi Kantha khi muslin Dhaka có thể bán thương mại.