Quan hệ Bangladesh – Ấn Độ: từ năm 1971 đến những phép thử mới

Quan hệ Bangladesh – Ấn Độ là một trong những mối quan hệ láng giềng gắn bó nhưng cũng nhiều sóng gió nhất châu Á. Hai nước chung biên giới, chung dòng sông và chung ký ức năm 1971, nhưng hai năm gần đây lại chứng kiến nhiều biến động hơn cả thập kỷ trước. Bài viết tóm lược các mốc chính, lĩnh vực hợp tác và những điểm còn bất đồng.

Năm 1971: dấu mốc định hình mối quan hệ

Nền móng của quan hệ song phương được đặt trong cuộc chiến giành độc lập của Bangladesh năm 1971. Ấn Độ tiếp nhận hàng triệu người tị nạn rồi tham chiến vào tháng 12/1971. Ngày 6/12/1971, Ấn Độ công nhận Bangladesh, ngày này về sau được kỷ niệm như Ngày Hữu nghị. Ngày 16/12, chiến tranh kết thúc với sự đầu hàng của quân đội Pakistan tại Dhaka.

Sự hỗ trợ năm 1971 được nhiều người Bangladesh ghi nhận, dù không ít học giả ở Dhaka nhấn mạnh độc lập trước hết là thành quả của chính người dân nước này. Nếu muốn tìm hiểu thêm bối cảnh, bạn có thể đọc các mốc lịch sử của Bangladesh từ năm 1947.

Đường biên giới hơn 4.000 km và Hiệp định Ranh giới đất liền

Bangladesh được Ấn Độ bao quanh ở ba phía, đường biên giới chung dài khoảng 4.096 km qua Tây Bengal, Assam, Meghalaya, Tripura và Mizoram. Vấn đề nan giải nhất từng là các vùng đất lọt (enclave), nơi cư dân sống lọt thỏm trong lãnh thổ nước kia và gần như không có dịch vụ công.

Hiệp định Ranh giới đất liền được Thủ tướng Indira Gandhi và Sheikh Mujibur Rahman ký ngày 16/5/1974, nhưng phải chờ hơn bốn thập kỷ mới thực thi. Năm 2011, hai bên ký Nghị định thư bổ sung. Tháng 5/2015, Quốc hội Ấn Độ thông qua Tu chính án Hiến pháp lần thứ 100, và ngày 6/6/2015 văn kiện phê chuẩn được trao đổi tại Dhaka. Đêm 31/7/2015, các vùng đất lọt chính thức được hoán đổi.

Riêng vùng Dahagram – Angarpota vẫn thuộc Bangladesh và được nối với lãnh thổ chính qua hành lang Tin Bigha rộng khoảng 85 mét do Ấn Độ cho thuê vô thời hạn. Trên biển, ranh giới ở Vịnh Bengal được phân định bằng phán quyết trọng tài quốc tế năm 2014.

Thương mại, năng lượng và kết nối

Bangladesh là đối tác thương mại lớn nhất của Ấn Độ ở Nam Á. Theo bản tóm tắt quan hệ song phương của Bộ Ngoại giao Ấn Độ cập nhật tháng 7/2026, kim ngạch hai chiều năm tài khóa 2025–26 vào khoảng 12,36 tỷ USD, trong đó Ấn Độ xuất khẩu khoảng 10,56 tỷ USD và nhập từ Bangladesh khoảng 1,78 tỷ USD. Số liệu Bộ Thương mại Bangladesh đưa ra trước Quốc hội nước này cho năm tài khóa 2024–25 là 11,39 tỷ USD. Cả hai cùng cho thấy mức nhập siêu lớn của Bangladesh.

• Năng lượng: Bangladesh nhập khoảng 1.160 MW điện từ Ấn Độ theo cơ chế liên chính phủ.
• Tín dụng ưu đãi: Ấn Độ đã cam kết gần 8 tỷ USD qua nhiều hạn mức tín dụng, khiến Bangladesh là nước nhận lớn nhất của chương trình này.
• Kết nối: sáu tuyến đường sắt có từ trước năm 1965 đã được khôi phục, cùng 8 trạm kiểm soát liên hợp và 31 trạm hải quan đất liền đang vận hành.

Chi tiết về mặt hàng và tuyến vận chuyển có trong bài thương mại giữa Bangladesh và Ấn Độ.

Giai đoạn biến động từ năm 2024

Tháng 8/2024, sau làn sóng biểu tình do sinh viên khởi xướng, Thủ tướng Sheikh Hasina rời nhiệm sở và sang Ấn Độ. Chính phủ lâm thời do ông Muhammad Yunus đứng đầu được thành lập. Từ đây, quan hệ song phương bước vào giai đoạn căng thẳng hiếm thấy. Tháng 11/2025, một tòa án ở Dhaka tuyên án tử hình vắng mặt bà Hasina về tội ác chống lại loài người, và Bangladesh chính thức đề nghị Ấn Độ dẫn độ. Ấn Độ cho biết đang xem xét yêu cầu theo thủ tục.

Căng thẳng lan sang kinh tế. Tháng 4/2025, Bangladesh hạn chế nhập sợi từ Ấn Độ qua một số cửa khẩu đường bộ, còn Ấn Độ chấm dứt cơ chế cho hàng xuất khẩu của Bangladesh trung chuyển sang nước thứ ba qua lãnh thổ Ấn Độ. Tháng 5/2025, Ấn Độ tiếp tục giới hạn hàng may mặc và nhiều mặt hàng tiêu dùng của Bangladesh chỉ được nhập qua cảng biển Kolkata và Nhava Sheva. Các chuyến tàu khách Maitree, Bandhan và Mitali tạm dừng từ tháng 7/2024.

Tháng 2/2026, Đảng Dân tộc chủ nghĩa Bangladesh (BNP) thắng lớn trong tổng tuyển cử và ông Tarique Rahman nhậm chức Thủ tướng ngày 17/2/2026. Thủ tướng Narendra Modi gọi điện chúc mừng, Ấn Độ nối lại cấp visa du lịch cho công dân Bangladesh từ ngày 28/6/2026. Tuy vậy, chuyến thăm New Delhi của tân Thủ tướng dự kiến vào tháng 8/2026 chưa diễn ra, khi Dhaka cho rằng cần một “môi trường thuận lợi” hơn sau cuộc họp báo trực tuyến của bà Hasina từ New Delhi.

Những bất đồng chính và lưu ý về góc nhìn của mỗi bên

Mỗi vấn đề dưới đây đều có ít nhất hai cách kể, bạn nên đọc cả hai:

• Biên giới: Bangladesh phản đối các vụ thiệt mạng liên quan đến lực lượng biên phòng Ấn Độ (BSF) và việc rào biên giới ở một số đoạn. Ấn Độ cho rằng hàng rào cần thiết để ngăn buôn lậu, vượt biên trái phép và giữ an ninh.
• Di cư: Ấn Độ trục xuất những người mà nước này cho là người Bangladesh không giấy tờ. Dhaka nói một số trường hợp bị đẩy qua biên giới mà không qua xác minh ngoại giao.
• Nguồn nước: Bangladesh muốn có thỏa thuận về sông Teesta và một hiệp ước sông Hằng mới có điều khoản bảo đảm. Ấn Độ nhấn mạnh cơ chế Ủy ban Sông chung và nhu cầu của các bang thượng nguồn.
• Thương mại: Bangladesh muốn thu hẹp nhập siêu và đang tính đến một hiệp định đối tác kinh tế toàn diện (CEPA). Doanh nghiệp Ấn Độ lại lo ngại cạnh tranh từ hàng dệt may Bangladesh.

Láng giềng không thể chọn, nhưng cách giải quyết bất đồng thì có thể chọn. Hai năm qua cho thấy mối quan hệ Bangladesh – Ấn Độ cần nhiều hơn ký ức năm 1971 để đứng vững.

Ban biên tập

Điều này có ý nghĩa gì với người Việt

Với du khách và doanh nghiệp Việt Nam, diễn biến này ảnh hưởng trực tiếp đến đi lại và vận chuyển. Khi tàu khách tạm dừng, hành trình Dhaka – Kolkata phải đi bằng máy bay hoặc xe khách qua cửa khẩu.

• Trước khi lên kế hoạch đi qua biên giới đất liền, hãy kiểm tra tình trạng mở cửa và quy định mới nhất tại các cửa khẩu Bangladesh – Ấn Độ.
• Quy định visa có thể đổi nhanh, hãy kiểm tra lại trên trang chính thức trước khi nộp hồ sơ.
• Với doanh nghiệp, nên chuẩn bị phương án vận chuyển dự phòng qua cảng biển thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đường bộ.

Câu hỏi thường gặp

Bangladesh và Ấn Độ thiết lập quan hệ từ khi nào?

Ấn Độ công nhận Bangladesh ngày 6/12/1971, ngay trong cuộc chiến tranh giành độc lập. Đây được xem là điểm khởi đầu của quan hệ ngoại giao giữa hai nước.

Hiệp định Ranh giới đất liền giải quyết vấn đề gì?

Hiệp định ký năm 1974 và thực thi năm 2015 đã hoán đổi 162 vùng đất lọt, giúp hàng chục nghìn cư dân lần đầu có quốc tịch rõ ràng.

Quan hệ hai nước hiện nay đã bình thường trở lại chưa?

Tính đến tháng 11/2026, hai bên đã nối lại nhiều kênh tiếp xúc và Ấn Độ đã cấp lại visa du lịch, nhưng các vấn đề như dẫn độ, nguồn nước và hạn chế thương mại vẫn chưa được giải quyết.

Kết luận

Quan hệ Bangladesh – Ấn Độ được xây trên nền lịch sử chung sâu đậm, với những thành tựu cụ thể như Hiệp định Ranh giới đất liền 2015 và mạng lưới kết nối năng lượng, đường sắt. Từ năm 2024, mối quan hệ đang được định hình lại, với cả tín hiệu hòa dịu lẫn những bất đồng còn treo. Hiểu quan điểm của cả hai phía sẽ giúp bạn đọc tin tức tỉnh táo hơn và lên kế hoạch đi lại, kinh doanh chủ động hơn. Lưu lại bài viết về quan hệ Bangladesh – Ấn Độ để đọc lại khi cần.