Nghệ thuật vẽ xe kéo rickshaw Dhaka: di sản UNESCO trên đường phố

Đứng ở một ngã tư khu phố cổ Dhaka vào giờ tan tầm, bạn sẽ thấy một dòng xe ba bánh nối đuôi nhau, chiếc nào cũng lủng lẳng tua rua, mui xe dán hình hoa, tấm chắn sau vẽ con công hay khuôn mặt một diễn viên điện ảnh. Người Việt lần đầu sang Bangladesh thường gọi vui đó là "xích lô Bangladesh", nhưng chiếc xe kéo rickshaw ở đây mang nhiều tầng nghĩa hơn thế. Từ tháng 12/2023, xe kéo và nghệ thuật vẽ xe kéo ở Dhaka được UNESCO ghi danh, có tên trong Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Xe kéo rickshaw: phương tiện và biểu tượng của Dhaka

Rickshaw ở Dhaka là xe đạp ba bánh, người lái ngồi đạp phía trước, hai khách ngồi trên băng ghế phía sau có mui gập. Xe chạy được trong những con hẻm hẹp mà ô tô không vào nổi, nên vẫn là cách đi quãng ngắn quen thuộc của học sinh, người đi chợ và nhân viên văn phòng. Thành phố này vì thế thường được báo chí quốc tế gọi là "thủ đô xe kéo của thế giới".

Bao nhiêu chiếc rickshaw đang chạy ở Dhaka là câu hỏi chưa có đáp số chính thức. Hãng thông tấn UNB từng viết hẳn một bài về sự "bí ẩn" quanh con số này, vì số xe được cấp phép thấp hơn nhiều so với số xe thực tế trên đường và các ước tính chênh nhau rất xa. Vì vậy bài này không đưa ra một con số cụ thể. Bức tranh chung về giao thông và đời sống thủ đô có trong bài Dhaka thủ đô Bangladesh và các thành phố lớn.

UNESCO ghi danh điều gì

Theo The Financial Express, The Daily Star và Dhaka Tribune, di sản được ghi danh mang tên "Rickshaws and rickshaw painting in Dhaka". Điểm đáng chú ý là UNESCO không công nhận riêng chiếc xe như một món đồ, mà công nhận cả tri thức và kỹ năng quanh nó: người đóng khung xe, thợ làm mui, họa sĩ vẽ tranh trang trí và người lái xe cùng tạo nên một truyền thống sống.

Sau khi được ghi danh, Viện Hàn lâm Bangla và một số quỹ văn hóa ở Dhaka đã tổ chức vinh danh các họa sĩ vẽ rickshaw, theo The Financial Express và Dhaka Tribune.

Những mô típ vẽ quen thuộc trên xe

Tranh rickshaw thường được vẽ tay bằng sơn men trên tấm thiếc hoặc tấm nhựa gắn sau xe, màu rất đậm để nổi bật giữa bụi đường. Các bài viết của Arab News và AFP về nghề này nhắc tới những đề tài lặp lại qua nhiều thế hệ:

• Hoa và chim: hoa sen, hoa hồng, chim công, chim bồ câu là những hình dễ gặp nhất.
• Ngôi sao điện ảnh: chân dung diễn viên phim Bangla, lấy cảm hứng từ áp phích rạp chiếu bóng một thời.
• Phong cảnh làng quê: cánh đồng, dòng sông, con thuyền, mái nhà tranh gợi nhớ quê nhà của nhiều người lái xe vốn từ nông thôn lên phố.
• Sự kiện thời sự và công trình: tháp, cầu, máy bay hay hình ảnh gắn với một dịp đặc biệt.

Cũng theo AFP, tranh vẽ tay đang thưa dần vì nhiều chủ xe chọn hình in kỹ thuật số rẻ và nhanh hơn. Không ít họa sĩ lớn tuổi phải chuyển sang vẽ đồ lưu niệm, ấm chén, túi vải cho khách du lịch để giữ nghề. Muốn hiểu vì sao người Bengal coi trọng màu sắc và hình ảnh đến vậy, có thể đọc thêm bài ngôn ngữ và văn hóa Bangladesh.

Rickshaw điện và chuyện quản lý giao thông

Mấy năm gần đây, xe kéo gắn động cơ chạy ắc quy, người Dhaka gọi là rickshaw pin hay auto rickshaw, tăng rất nhanh. Với người lái, xe điện giúp chạy được nhiều chuyến hơn mà đỡ mệt. Với thành phố, câu chuyện phức tạp hơn. Prothom Alo và The Financial Express đều có bài xã luận nêu yêu cầu bảo đảm an toàn, trật tự và tìm giải pháp lâu dài, còn một số bài phân tích nhấn mạnh rằng đây trước hết là bài toán sinh kế của người lao động.

Với du khách, điều cần biết là quy định có thể thay đổi theo từng tuyến phố, và một số trục đường lớn hạn chế xe kéo.

So sánh rickshaw, xe CNG và xích lô Việt Nam

Ba loại xe dưới đây hay bị nhầm với nhau trong lời kể của người đi du lịch. Bảng so sánh giúp hình dung nhanh:

Điểm khác lớn nhất là vị trí ngồi. Khách xích lô ở Hà Nội, Huế hay TP.HCM ngồi phía trước, ngắm phố rất thoáng. Khách rickshaw ngồi sau lưng người đạp, cao hơn mặt đường, nhìn thẳng vào dòng xe.

Kinh nghiệm đi rickshaw cho du khách

1. Thỏa thuận giá trước khi lên xe: nói rõ điểm đến, hỏi giá và chốt lại. Nhờ khách sạn ước lượng giá hợp lý cho quãng đường định đi.
2. Chuẩn bị tiền lẻ: người lái hiếm khi có tiền thối cho tờ lớn.
3. Giữ chắc túi và điện thoại: đặt túi trước bụng, không cầm điện thoại chìa ra ngoài khi xe đi sát ô tô.
4. Ngồi vững, bám tay vịn: đường nhiều ổ gà, xe phanh gấp là chuyện thường.
5. Hỏi trước khi chụp ảnh người lái: một lời chào bằng tiếng Bangla sẽ giúp không khí thân thiện hơn.

Những khu nên thử là phố cổ Dhaka quanh Shankhari Bazar, Lalbagh và bến Sadarghat, nơi rickshaw vẫn là cách đi tiện nhất. Gợi ý lịch trình và các nơi đáng ghé khác có trong bài điểm đến Bangladesh đáng đi.

Câu hỏi thường gặp

Rickshaw Dhaka được UNESCO công nhận năm nào?

Tháng 12/2023. Di sản mang tên "Xe kéo và nghệ thuật vẽ xe kéo ở Dhaka", nằm trong Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Dhaka có bao nhiêu chiếc rickshaw?

Chưa có con số chính thức đáng tin. Số xe được cấp phép ít hơn nhiều so với thực tế và các ước tính chênh lệch lớn, nên nên đọc mọi con số với sự thận trọng.

Đi rickshaw có an toàn không?

Với quãng ngắn trong khu phố thì khá phổ biến và vui. Nên tránh trục đường lớn đông xe, ngồi vững, giữ đồ cẩn thận và đi ban ngày nếu chưa quen đường.

Lời kết

Mỗi chiếc rickshaw ở Dhaka là một bức tranh dân gian đang chạy, gói trong đó tay nghề của người thợ, ký ức làng quê và hơi thở thành phố. Nếu có dịp đến Bangladesh, hãy dành một buổi chiều ngồi xe kéo qua phố cổ để tự cảm nhận. Chúng tôi sẽ cập nhật thêm khi có thay đổi về quy định xe điện và hoạt động bảo tồn nghệ thuật vẽ xe kéo rickshaw Dhaka.