BIMSTEC là gì: hợp tác khu vực Vịnh Bengal và cơ hội cho Việt Nam

BIMSTEC là cái tên ít người Việt biết đến, nhưng lại là cầu nối giữa Nam Á và Đông Nam Á quanh Vịnh Bengal. Tổ chức này quy tụ bảy quốc gia với khoảng một phần năm dân số thế giới, có trụ sở thường trực ở Dhaka và hiện do Bangladesh giữ vai trò chủ tịch. Nếu bạn làm thương mại, logistics hay đơn giản là muốn hiểu bản đồ hợp tác khu vực, đây là tổ chức đáng để tìm hiểu.

BIMSTEC là gì và gồm những ai

BIMSTEC là viết tắt tiếng Anh của Sáng kiến Vịnh Bengal về Hợp tác Kinh tế và Kỹ thuật Đa ngành. Tổ chức ra đời ngày 6/6/1997 tại Bangkok với tên ban đầu BIST-EC, gồm Bangladesh, Ấn Độ, Sri Lanka và Thái Lan. Ngày 22/12/1997, Myanmar gia nhập và tên gọi đổi thành BIMST-EC. Tháng 2/2004, Nepal và Bhutan trở thành thành viên đầy đủ. Tại hội nghị thượng đỉnh đầu tiên ở Bangkok ngày 31/7/2004, tổ chức chính thức mang tên BIMSTEC.

• Năm nước Nam Á: Bangladesh, Ấn Độ, Bhutan, Nepal, Sri Lanka.
• Hai nước Đông Nam Á, đồng thời là thành viên ASEAN: Myanmar và Thái Lan.
• Ban Thư ký thường trực: đặt tại Dhaka từ năm 2014, Ấn Độ đóng góp khoảng 32% kinh phí hoạt động.

Để hiểu nước chủ nhà của Ban Thư ký, bạn có thể đọc tổng quan về Bangladesh.

Hiến chương và bảy lĩnh vực ưu tiên

Suốt hơn hai thập kỷ, BIMSTEC hoạt động mà không có văn bản pháp lý nền tảng. Hiến chương được thông qua tại hội nghị thượng đỉnh lần thứ 5 ở Colombo (họp trực tuyến) ngày 30/3/2022 và có hiệu lực từ ngày 20/5/2024. Từ đây, BIMSTEC có tư cách pháp nhân, có thể làm việc trực tiếp với các tổ chức quốc tế khác và có cơ chế cho thành viên hoặc quan sát viên mới.

Cũng tại Colombo, số lĩnh vực hợp tác được thu gọn từ 14 xuống 7, mỗi lĩnh vực do một nước dẫn dắt:

SAARC bế tắc và lý do BIMSTEC được chú ý

Để hiểu vì sao BIMSTEC được nhắc đến nhiều hơn trong thập kỷ qua, cần nhìn sang Hiệp hội Nam Á vì Hợp tác Khu vực (SAARC). SAARC thành lập năm 1985 tại Dhaka, gồm tám nước Nam Á, có cả Pakistan và Afghanistan. Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 19 dự kiến tổ chức tại Islamabad tháng 11/2016 đã không diễn ra, sau khi Ấn Độ tuyên bố không tham dự sau vụ tấn công Uri và Bangladesh, Bhutan, Afghanistan cũng rút lui. Từ đó SAARC gần như không còn họp thượng đỉnh.

Trong bối cảnh ấy, BIMSTEC, không có Pakistan và có thêm hai nước ASEAN, được Ấn Độ xem là kênh phù hợp cho chính sách “Láng giềng trước tiên” và “Hành động hướng Đông”. Tuy vậy, nhiều nhà phân tích lưu ý rằng BIMSTEC không thể thay thế SAARC, vì một tổ chức khu vực Nam Á thiếu một thành viên lớn sẽ khó giải quyết các vấn đề chung của tiểu lục địa.

Kết nối giao thông: từ kế hoạch đến hiệp định

Kết nối là lĩnh vực được kỳ vọng nhiều nhất. Năm 2022, các nước thông qua Kế hoạch tổng thể về kết nối giao thông làm khung cho các dự án đường bộ, đường sắt, cảng biển và hàng không trong khu vực. Tại hội nghị thượng đỉnh lần thứ 6 ở Bangkok từ ngày 2 đến 4/4/2025, các nhà lãnh đạo thông qua Tầm nhìn Bangkok 2030 và ký Hiệp định Hợp tác Vận tải biển, với các nội dung như công nhận lẫn nhau các loại chứng chỉ, cơ chế giải quyết tranh chấp và đối xử quốc gia với tàu biển. Sau hội nghị này, Bangladesh tiếp nhận vai trò chủ tịch luân phiên.

Một số dự án song phương cũng phục vụ mục tiêu chung, như tuyến đường bộ ba bên Ấn Độ – Myanmar – Thái Lan và dự án vận tải đa phương thức Kaladan nối đông bắc Ấn Độ với biển qua Myanmar.

Liên hệ với ASEAN và Việt Nam

Việt Nam không phải thành viên BIMSTEC, nhưng có nhiều điểm giao thoa. Thái Lan và Myanmar vừa thuộc BIMSTEC vừa là thành viên ASEAN, đóng vai trò như cây cầu giữa hai không gian. Việt Nam cùng Ấn Độ, Campuchia, Lào, Myanmar và Thái Lan tham gia Hợp tác Mekong – Sông Hằng, khởi động năm 2000 tại Viêng Chăn, tập trung vào du lịch, văn hóa, giáo dục và giao thông.

• Nếu hành lang đường bộ Ấn Độ – Myanmar – Thái Lan hoàn thiện, hàng hóa từ Việt Nam có thể đi đường bộ qua Lào hoặc Campuchia, Thái Lan, Myanmar để vào Ấn Độ và Bangladesh.
• Hiệp định vận tải biển BIMSTEC có thể giúp các cảng quanh Vịnh Bengal vận hành thuận lợi hơn, gián tiếp hỗ trợ hàng Việt đi Nam Á.
• Quan hệ đối tác giữa Việt Nam với Ấn Độ, được trình bày trong bài quan hệ Việt Nam – Ấn Độ, là một kênh để doanh nghiệp Việt tiếp cận khu vực này.

Giới hạn và phản biện

Dù được kỳ vọng, BIMSTEC vẫn có những giới hạn rõ ràng mà bạn nên biết trước khi đặt cược vào nó:

• Tiến độ chậm: Hiệp định khung về khu vực thương mại tự do đã được các nước ký nhưng đàm phán về hàng hóa, dịch vụ và đầu tư kéo dài nhiều năm chưa xong.
• Bất ổn nội bộ: xung đột ở Myanmar và các biến động chính trị ở Bangladesh, Sri Lanka, Nepal ảnh hưởng đến các dự án chung.
• Quan hệ song phương phủ bóng: căng thẳng Bangladesh – Ấn Độ từ năm 2024 khiến nhiều sáng kiến khu vực phải chờ.
• Chênh lệch quy mô: Ấn Độ chiếm phần lớn dân số và kinh tế, khiến một số nước nhỏ lo ngại tổ chức nghiêng về lợi ích của một thành viên.

Với doanh nghiệp, đây là lời nhắc đừng coi các hiệp định khung như ưu đãi đã có hiệu lực. Bài kinh nghiệm giao thương với Nam Á có thêm các lưu ý thực tế.

Vịnh Bengal có thể trở thành không gian kết nối thật sự, nhưng chỉ khi các cam kết trên giấy được biến thành đường sá, cảng biển và thủ tục thông quan nhanh hơn.

Ban biên tập

Câu hỏi thường gặp

BIMSTEC có bao nhiêu thành viên?

BIMSTEC có bảy thành viên: Bangladesh, Bhutan, Ấn Độ, Myanmar, Nepal, Sri Lanka và Thái Lan.

BIMSTEC khác SAARC thế nào?

SAARC gồm tám nước Nam Á, có Pakistan và Afghanistan, còn BIMSTEC gồm năm nước Nam Á và hai nước ASEAN quanh Vịnh Bengal. SAARC gần như không họp thượng đỉnh từ năm 2016, trong khi BIMSTEC đã có Hiến chương có hiệu lực từ năm 2024.

Việt Nam có tham gia BIMSTEC không?

Không. Việt Nam kết nối gián tiếp qua ASEAN, qua quan hệ với Ấn Độ và qua cơ chế Hợp tác Mekong – Sông Hằng.

Kết luận

BIMSTEC là nỗ lực đưa Nam Á và Đông Nam Á lại gần nhau quanh Vịnh Bengal, với Hiến chương mới, bảy lĩnh vực ưu tiên và hiệp định vận tải biển năm 2025. Tiến độ còn chậm và phụ thuộc nhiều vào quan hệ giữa các thành viên, nhưng với người Việt quan tâm đến Nam Á, đây là tổ chức đáng theo dõi. Lưu lại bài viết về BIMSTEC và hợp tác khu vực để đọc lại khi cần.