Chia sẻ nước sông Hằng: đập Farakka, hiệp ước 1996 và hạn chót 2026

Chia sẻ nước sông Hằng đang bước vào thời điểm then chốt: Hiệp ước chia sẻ nước sông Ganges ký năm 1996 với thời hạn 30 năm sẽ hết hiệu lực ngày 12/12/2026. Với Bangladesh, đây là chuyện nguồn nước tưới, độ mặn và sinh kế của hàng chục triệu người. Với Ấn Độ, đó là nhu cầu của các bang thượng nguồn và cảng Kolkata. Bài viết giải thích vì sao một con đập và một hiệp ước lại quan trọng đến vậy.

Một dòng sông, hai tên gọi

Sông Hằng (Ganga) bắt nguồn từ dãy Himalaya, chảy qua đồng bằng bắc Ấn Độ rồi vào Tây Bengal. Khoảng 40 km sau đập Farakka, dòng sông tách làm hai: nhánh Bhagirathi – Hooghly chảy về phía nam qua Kolkata, còn dòng chính chạy dọc biên giới khoảng 65 km rồi vào Bangladesh ở huyện Shibganj, tỉnh Chapainawabganj. Từ đây, người Bangladesh gọi sông là Padma.

Sông Hằng chỉ là một trong 54 con sông xuyên biên giới mà hai nước cùng chia sẻ, nhưng là con sông duy nhất có hiệp ước phân chia nước được ký kết. Các vấn đề về sông chung được bàn qua Ủy ban Sông chung (Joint Rivers Commission) giữa hai nước.

Đập Farakka: điểm khởi đầu của tranh luận

Đập Farakka nằm ở bang Tây Bengal, cách biên giới Bangladesh khoảng 10 km, dài khoảng 2.304 mét và đi vào vận hành ngày 21/4/1975. Mục đích chính là chuyển một phần nước sông Hằng qua kênh dẫn sang sông Hooghly, giúp đẩy phù sa và giữ luồng cho cảng Kolkata mà không phải nạo vét liên tục.

Phía Bangladesh cho rằng việc chuyển dòng vào mùa khô làm giảm lưu lượng ở hạ lưu, khiến nước mặn lấn sâu, ảnh hưởng thủy sản, giao thông thủy và nông nghiệp vùng tây nam. Năm 1976, Bangladesh đưa vấn đề ra Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, và ngày 26/11/1976 Đại hội đồng thông qua một tuyên bố đồng thuận kêu gọi hai bên đàm phán. Phía Ấn Độ thì nhấn mạnh rằng sông Hằng cũng là nguồn sống của hàng trăm triệu người ở thượng nguồn và cảng Kolkata là hạ tầng kinh tế thiết yếu.

Từ thỏa thuận 1977 đến Hiệp ước 1996

Ngày 5/11/1977, hai nước ký thỏa thuận chia nước đầu tiên, trong đó có điều khoản bảo đảm Bangladesh nhận tối thiểu 80% lượng nước được phân bổ khi lưu lượng xuống thấp. Bản ghi nhớ năm 1982 bỏ điều khoản này. Sau nhiều năm không có khung pháp lý dài hạn, ngày 12/12/1996, Thủ tướng H. D. Deve Gowda và Thủ tướng Sheikh Hasina ký Hiệp ước chia sẻ nước sông Ganges tại Farakka, có hiệu lực 30 năm.

Hiệp ước áp dụng cho mùa khô từ tháng 1 đến tháng 5, chia theo từng chu kỳ 10 ngày dựa trên lưu lượng đo tại Farakka:

Một cusec tương đương khoảng 0,028 mét khối mỗi giây. Theo Điều II của hiệp ước, nếu lưu lượng tại Farakka xuống dưới 50.000 cusec trong một chu kỳ 10 ngày, hai chính phủ phải tham vấn ngay để điều chỉnh khẩn cấp trên nguyên tắc công bằng và không gây hại cho bên nào. Hiệp ước khi đó được Thủ hiến Tây Bengal Jyoti Basu ủng hộ, một yếu tố quan trọng vì bang này nằm ngay tại điểm chia nước.

Sông Teesta: thỏa thuận còn dang dở

Nếu sông Hằng đã có hiệp ước thì sông Teesta, chảy từ Sikkim qua bắc Tây Bengal vào Bangladesh, vẫn chưa có. Năm 2011, hai chính phủ trung ương đã đạt được hiểu biết chung về chia nước Teesta, nhưng thỏa thuận không được ký do chính quyền bang Tây Bengal khi đó phản đối, với lo ngại về nguồn nước tưới cho nông dân phía bắc bang.

Năm 2026 có hai diễn biến đáng chú ý. Sau bầu cử bang tháng 4 và 5/2026, Đảng BJP lần đầu lập chính quyền ở Tây Bengal, khiến giới quan sát ở cả hai nước đặt câu hỏi liệu thỏa thuận Teesta có được khơi lại. Trong khi đó, chính phủ BNP ở Dhaka chính thức hoan nghênh vai trò của Trung Quốc trong dự án cải tạo sông Teesta, điều mà New Delhi từ lâu phản đối vì lo ngại ảnh hưởng chiến lược của Bắc Kinh trong khu vực. Phía Bangladesh nói dự án nhằm chống lũ, xói lở và phục vụ phát triển vùng bắc.

Đàm phán gia hạn: hai bên muốn gì

Tháng 3/2025, cuộc họp lần thứ 86 của Ủy ban kỹ thuật chung diễn ra tại Kolkata, kèm chuyến khảo sát đập Farakka của đoàn chuyên gia Bangladesh. Đến tháng 10/2026, Bộ trưởng Tài nguyên Nước Bangladesh tiếp tục bày tỏ hy vọng ký được thỏa thuận mới trước hạn 12/12/2026. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Ấn Độ cho biết các cuộc họp kỹ thuật vẫn diễn ra và vấn đề sông chung được xử lý qua Ủy ban Sông chung.

• Bangladesh mong muốn: thỏa thuận dài hạn hơn, khôi phục điều khoản bảo đảm lượng nước tối thiểu như năm 1977.
• Phía Ấn Độ: nhấn mạnh làm việc qua cơ chế song phương sẵn có. Một số đảng ở Ấn Độ, như Janata Dal (United) ở bang Bihar, đề nghị đàm phán lại các điều khoản để tính đến nhu cầu nước của thượng nguồn.
• Tính đến cuối tháng 10/2026, chưa có thông báo chính thức về một văn bản thay thế đã được hai bên chấp thuận.

Đàm phán diễn ra trong bối cảnh quan hệ chính trị còn nhiều điểm nhạy cảm, mà bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài quan hệ Bangladesh – Ấn Độ.

Giới hạn của hiệp ước và những tranh luận

Ngay cả những người trực tiếp đàm phán năm 1996 cũng thừa nhận văn bản có điểm yếu. Cựu Ngoại trưởng Bangladesh Farooq Sobhan cho rằng việc thiếu điều khoản trọng tài là một vấn đề. Bên cạnh đó:

• Lưu lượng mùa khô biến động mạnh do biến đổi khí hậu và khai thác nước ở thượng nguồn, khiến công thức chia theo số liệu lịch sử khó đáp ứng thực tế.
• Một số chuyên gia Bangladesh cho rằng hiệp ước đã “ba thập kỷ tuổi và nhiều khiếm khuyết”, trong khi giới chức Ấn Độ nhìn nhận nó là mô hình hợp tác nước hiếm hoi ở Nam Á.
• Độ mặn ở vùng tây nam Bangladesh, nơi có rừng ngập mặn Sundarbans, phụ thuộc một phần vào lượng nước ngọt từ thượng nguồn.

Một hiệp ước nước tốt không chỉ chia nhau những con số, mà còn phải có cách xử lý những năm sông cạn hơn mọi dự tính.

Ban biên tập

Kolkata, thành phố gắn liền với dòng Hooghly, cũng chịu tác động từ mọi thay đổi về lượng nước. Bạn có thể đọc thêm về thành phố Kolkata để thấy con sông này hiện diện ra sao trong đời sống người dân.

Câu hỏi thường gặp

Hiệp ước chia sẻ nước sông Hằng hết hạn khi nào?

Hiệp ước ký ngày 12/12/1996 với thời hạn 30 năm, nên hết hạn ngày 12/12/2026. Hai bên đang đàm phán để gia hạn hoặc thay thế.

Vì sao Ấn Độ xây đập Farakka?

Mục đích chính là chuyển nước sang sông Hooghly để giữ luồng tàu cho cảng Kolkata. Công trình vận hành từ năm 1975.

Sông Teesta có liên quan gì đến hiệp ước sông Hằng?

Không trực tiếp, vì Teesta chưa có thỏa thuận riêng. Tuy vậy, hai vấn đề thường được bàn song song trong các cuộc tiếp xúc giữa hai nước.

Kết luận

Chia sẻ nước sông Hằng là bài toán giữa nhu cầu của thượng nguồn và sự sống còn của hạ lưu. Hiệp ước 1996 từng được xem là bước đột phá, nhưng khi hạn chót 12/12/2026 đến gần, cả hai nước đều cần một khung mới phù hợp hơn với khí hậu và dân số hôm nay. Lưu lại bài viết về chia sẻ nước sông Hằng để đọc lại khi cần.