Nehru và Việt Nam: những mốc hữu nghị từ thập niên 1950

Ở Ấn Độ, ngày 14/11 hằng năm là Ngày Thiếu nhi, chọn theo ngày sinh của Jawaharlal Nehru, thủ tướng đầu tiên của nước Ấn Độ độc lập. Năm 2026 đánh dấu 137 năm ngày sinh của ông, sinh năm 1889. Với người Việt, tên Nehru gắn với một chuỗi sự kiện ngoại giao từ giữa thế kỷ trước mà tới nay vẫn thường được hai bên nhắc lại mỗi khi nói về nền tảng của quan hệ song phương.

Hai nhà lãnh đạo trước khi gặp mặt

Nehru và Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng thuộc thế hệ lãnh đạo các phong trào giành độc lập ở châu Á. Theo VietNamNet, năm 1943 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bài thơ "Gửi Nehru", hiện vật này từng được trưng bày trong triển lãm về quan hệ hai nước tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. Đây là chi tiết hiện mới thấy ở một nguồn báo chí, nhưng nó cho thấy sự đồng cảm giữa hai người đã có từ trước khi họ gặp nhau.

Chuyến thăm Hà Nội tháng 10/1954

Theo danh sách các chuyến thăm cấp cao trên trang Đại sứ quán Ấn Độ tại Hà Nội, Thủ tướng Nehru thăm Việt Nam tháng 10/1954, và được ghi nhận là chính khách nước ngoài đầu tiên tới thăm Việt Nam sau ngày giải phóng Thủ đô. Kho lưu trữ Nehru Archive của Quỹ Tưởng niệm Jawaharlal Nehru lưu bức ảnh ông chụp cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hà Nội ngày 17/10/1954. Tính tới năm 2026, sự kiện này đã qua 72 năm.

Chuyến đi diễn ra chỉ vài tháng sau Hội nghị Genève, khi Hà Nội vừa bước vào giai đoạn xây dựng thời bình. Việc một nhà lãnh đạo lớn của châu Á tới thăm sớm như vậy mang ý nghĩa biểu tượng về sự công nhận và ủng hộ.

Ấn Độ trong Ủy ban Quốc tế sau Hiệp định Genève

Hiệp định Genève ký ngày 20 và 21/7/1954 lập ra các Ủy ban Quốc tế giám sát và kiểm soát cho Việt Nam, Lào và Campuchia. Theo trang của Chính phủ Canada và tài liệu của sử gia Edwin Moise tại Đại học Clemson, mỗi ủy ban gồm ba nước Canada, Ấn Độ và Ba Lan, trong đó Ấn Độ giữ ghế chủ tịch. Ủy ban tại Việt Nam đặt trụ sở ở Hà Nội và các ủy ban bắt đầu hoạt động từ tháng 8/1954.

Ấn Độ được chọn làm chủ tịch vì giữ lập trường không liên kết, đứng giữa hai thành viên còn lại. Vai trò này giúp ngoại giao Ấn Độ có mặt thường xuyên ở Hà Nội trong suốt nhiều năm, tạo điều kiện cho các cuộc tiếp xúc chính trị và văn hóa.

Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm Ấn Độ năm 1958

Chuyến thăm đáp lễ diễn ra từ ngày 5 đến 14/2/1958, được trang Đại sứ quán Ấn Độ gọi là chuyến thăm lịch sử đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh tới Ấn Độ. Nehru Archive lưu ảnh hai nhà lãnh đạo tại New Delhi ngày 7/2/1958. Theo VietNamNet, Tổng thống Rajendra Prasad đã chủ trì quốc yến chiêu đãi Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Tổng thống.

Trước đó và sau đó còn có những chuyến đi khác mà Đại sứ quán Ấn Độ liệt kê: Thủ tướng Phạm Văn Đồng ghé Ấn Độ tháng 4/1955 trên đường tới Hội nghị Bandung, Phó Tổng thống Sarvepalli Radhakrishnan thăm Việt Nam tháng 9/1957 và Tổng thống Rajendra Prasad thăm chính thức tháng 3/1959. Chỉ trong năm năm, hai bên đã trao đổi đoàn ở cấp cao nhất theo cả hai chiều.

Dấu ấn hữu nghị ở Kolkata

Ai từng dạo quanh khu trung tâm Kolkata có thể bắt gặp tấm biển Ho Chi Minh Sarani. Theo nhật báo The Telegraph của Ấn Độ, con đường này vốn tên là Harrington Street và được chính quyền Mặt trận Cánh tả của bang Tây Bengal đổi sang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh để bày tỏ tình cảm với Việt Nam. Bách khoa toàn thư Wikipedia cũng ghi nhận việc đặt tên này. Đây là một trong số ít con đường ở nước ngoài mang tên một nhà lãnh đạo Việt Nam.

Kolkata vốn là cửa ngõ phía đông của Ấn Độ và có lịch sử giao lưu lâu đời với Đông Nam Á. Nếu đến thành phố này, bạn có thể kết hợp ghé con đường mang tên Bác trong hành trình khám phá Kolkata.

Di sản cho quan hệ hôm nay

Những chuyến thăm thập niên 1950 tạo ra một thói quen ngoại giao: mỗi đoàn cấp cao sau này đều nhắc lại tình bạn Nehru và Hồ Chí Minh như điểm khởi đầu. Năm 1972, hai nước nâng quan hệ lên cấp đại sứ. Diễn biến từ mốc đó tới nay đã được trình bày trong bài tổng quan quan hệ Việt Nam Ấn Độ.

Ở cấp nhân dân, di sản ấy hiện diện qua các lớp yoga, tiếng Hindi, chiếu phim và lễ hội tại Trung tâm Văn hóa Ấn Độ ở Hà Nội, qua những đoàn sinh viên, hành hương và du khách đi lại ngày càng nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Nehru thăm Việt Nam năm nào?

Tháng 10/1954. Nehru Archive lưu ảnh ông cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hà Nội ngày 17/10/1954.

Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm Ấn Độ khi nào?

Từ ngày 5 đến 14/2/1958, theo danh sách các chuyến thăm cấp cao của Đại sứ quán Ấn Độ tại Hà Nội.

Đường Ho Chi Minh Sarani nằm ở đâu?

Ở trung tâm thành phố Kolkata, bang Tây Bengal. Tên cũ của con đường là Harrington Street.

Kết luận

Câu chuyện Nehru và Việt Nam cho thấy quan hệ hai nước bắt đầu từ sự tin cậy giữa những con người cụ thể. Ngày 14/11 là dịp tốt để nhìn lại những mốc ấy, từ bức ảnh ở Hà Nội năm 1954 tới tấm biển tên đường ở Kolkata hôm nay.