Chính sách Hành động hướng Đông của Ấn Độ và vị trí của Việt Nam

Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm cấp Nhà nước Ấn Độ đầu tháng 5/2026, hai nước nâng quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện tăng cường. Trong dịp này, Thủ tướng Narendra Modi gọi Việt Nam là một trụ cột lớn trong chính sách Hành động hướng Đông của Ấn Độ. Cụm từ ấy xuất hiện trong hầu hết văn kiện song phương nhiều năm nay, nhưng ít người đọc Việt Nam biết nó bắt đầu từ đâu và gồm những gì. Bài này nhìn từ phía chính sách khu vực của Ấn Độ để trả lời.

Từ Hướng Đông 1991 đến Hành động hướng Đông 2014

Năm 1991, Ấn Độ rơi vào khó khăn về cán cân thanh toán và bắt đầu cải cách kinh tế. Cùng năm, chính phủ của Thủ tướng P. V. Narasimha Rao đưa ra chính sách Hướng Đông (Look East), với mục tiêu tìm thị trường, vốn và công nghệ ở các nền kinh tế đang lên của Đông Nam Á và Đông Á.

Kết quả đầu tiên là quan hệ với ASEAN. Ấn Độ trở thành đối tác đối thoại theo lĩnh vực của ASEAN năm 1992 và có cơ chế hội nghị cấp cao riêng với ASEAN từ năm 2002. Giai đoạn này nặng về thương mại và đầu tư.

Năm 2014, ngay năm đầu cầm quyền của Thủ tướng Modi, chính sách được đổi tên thành Hành động hướng Đông (Act East). Chữ "hành động" phản ánh mong muốn chuyển từ tuyên bố sang dự án cụ thể, đồng thời mở rộng phạm vi từ kinh tế sang kết nối hạ tầng, văn hóa và giao lưu nhân dân. Phạm vi địa lý cũng được mở rộng ra Đông Á và khu vực Thái Bình Dương.

Các trụ cột của chính sách Act East

Không có một văn bản luật duy nhất nào quy định Act East. Đây là định hướng đối ngoại được thể hiện qua phát biểu của lãnh đạo, các tuyên bố chung và chương trình của Bộ Ngoại giao Ấn Độ. Có thể gom thành bốn nhóm việc thường được nhắc tới:

Ở cấp khu vực, Act East chạy song song với các khuôn khổ khác của Ấn Độ quanh Vịnh Bengal. Nhóm hợp tác BIMSTEC là một ví dụ, nối Ấn Độ với Bangladesh, Myanmar, Thái Lan, Sri Lanka, Nepal và Bhutan. Bạn có thể đọc thêm trong bài BIMSTEC và hợp tác khu vực Vịnh Bengal.

Kết nối: Kaladan, đường cao tốc ba bên và vai trò của Kolkata

Vùng Đông Bắc Ấn Độ gồm các bang như Assam, Manipur, Mizoram, giáp Myanmar và Bangladesh. Khu vực này chỉ nối với phần còn lại của Ấn Độ qua dải đất hẹp quanh Siliguri ở Tây Bengal. Vì thế Act East có một mục tiêu rất thực tế là mở thêm lối ra biển và sang Đông Nam Á cho Đông Bắc.

Dự án vận tải đa phương thức Kaladan

Hàng hóa đi từ cảng Kolkata bằng đường biển khoảng 539 km tới cảng Sittwe của Myanmar, tiếp tục theo sông Kaladan khoảng 158 km lên Paletwa, rồi đi đường bộ khoảng 108 km tới Zorinpui ở bang Mizoram. Theo tính toán được nêu khi lập dự án, tuyến này rút quãng đường từ Kolkata lên Mizoram từ khoảng 1.880 km xuống còn khoảng 950 km. Cảng Sittwe đã sẵn sàng từ năm 2017, nhưng toàn tuyến lỡ hẹn năm 2023 và mục tiêu hiện là năm 2027.

Đường cao tốc ba bên Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan

Tuyến dài khoảng 1.360 km, đi từ Moreh ở bang Manipur qua Myanmar tới Mae Sot của Thái Lan. Nhiều đoạn đã xong, riêng đoạn Kalewa đến Yagyi vẫn đang thi công với mục tiêu năm 2027. Ấn Độ từng đề xuất kéo dài tuyến sang Campuchia, Lào và Việt Nam để nối với Hành lang kinh tế Đông Tây. Khi hoàn thành, xe tải về lý thuyết có thể chạy từ Đông Bắc Ấn Độ tới miền Trung Việt Nam.

Kolkata vì thế đóng vai cửa ngõ. Thành phố vừa là điểm xuất phát đường biển của tuyến Kaladan, vừa là trung tâm kinh tế, giáo dục lớn nhất miền Đông Ấn Độ, gần cả Bangladesh lẫn Đông Bắc. Các đường bay từ Kolkata sang Đông Nam Á cũng là một phần của bức tranh kết nối này.

Vì sao Việt Nam là đối tác then chốt

Việt Nam và Ấn Độ thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược năm 2007, nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2016 và lên Đối tác chiến lược toàn diện tăng cường vào tháng 5/2026. Theo các bản tin về chuyến thăm, hai bên đặt mục tiêu kim ngạch thương mại 25 tỷ USD vào năm 2030, thống nhất hoàn tất rà soát AITIGA trong năm 2026, ký bản ghi nhớ kết nối thanh toán bằng mã QR giữa hai hệ thống thanh toán quốc gia, cùng chương trình trao đổi văn hóa giai đoạn 2026 đến 2030. Việt Nam cũng chính thức tham gia Sáng kiến các đại dương Ấn Độ Dương Thái Bình Dương do Ấn Độ đề xuất.

Từ góc nhìn của New Delhi, Việt Nam hội tụ đủ các yếu tố mà Act East cần: nền kinh tế tăng trưởng nhanh, vị trí trung tâm ở Đông Nam Á, quan hệ chính trị tin cậy lâu năm và mối gắn kết văn hóa qua Phật giáo. Lịch sử quan hệ hai nước từ năm 1972 được trình bày trong bài quan hệ Việt Nam Ấn Độ.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách Hướng Đông và Hành động hướng Đông khác nhau thế nào?

Hướng Đông (1991) tập trung vào kinh tế với Đông Nam Á. Hành động hướng Đông (2014) nhấn mạnh triển khai dự án, mở rộng sang kết nối, văn hóa, con người và phạm vi địa lý rộng hơn.

Act East có liên quan gì tới người Việt?

Có, ở những điều rất cụ thể: thêm đường bay thẳng, học bổng sang Ấn Độ, cơ hội xuất khẩu và các dự án hợp tác văn hóa, Phật giáo.

Dự án Kaladan đã chạy toàn tuyến chưa?

Chưa. Cảng Sittwe đã sẵn sàng từ năm 2017 nhưng toàn tuyến vẫn đang hoàn thiện, mục tiêu hiện được nêu là năm 2027.

Lời kết

Act East là sợi chỉ xuyên suốt giúp giải thích nhiều tin tức về Ấn Độ ở Đông Nam Á, từ một tuyến đường qua Myanmar đến một đường bay mới tới Hà Nội. Theo dõi thêm các diễn biến trong chuyên mục quan hệ quốc tế, và bài chính sách Hành động hướng Đông của Ấn Độ sẽ được cập nhật khi có dự án hay văn kiện mới.