Hợp tác Mekong Ganga là gì: lĩnh vực, Quỹ QIP và ý nghĩa với Việt Nam

Ở một xã vùng cao, một nhà văn hóa thôn mới hay một hệ thống nước sạch có thể mang biển ghi nhận tài trợ từ Ấn Độ. Phía sau những công trình nhỏ ấy là một cơ chế ít được nhắc tới trên báo chí phổ thông: Hợp tác Mekong Ganga, viết tắt là MGC. Cơ chế này đã ngoài 25 năm tuổi, gắn sông Hằng của Ấn Độ với sông Mekong chảy qua năm nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Hợp tác Mekong Ganga ra đời thế nào

MGC được khởi động tại Hội nghị Bộ trưởng lần thứ nhất ở Viêng Chăn, Lào, vào tháng 11 năm 2000. Sáu thành viên gồm Ấn Độ, Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam. Tài liệu tóm tắt của Bộ Ngoại giao Ấn Độ gọi sông Hằng và sông Mekong là hai dòng sông của nền văn minh, và mục tiêu ban đầu là kéo người dân hai lưu vực lại gần nhau hơn qua giao lưu văn hóa, học tập và đi lại.

MGC là diễn đàn hợp tác mềm, không có cam kết cắt giảm thuế quan. Các bộ trưởng ngoại giao thường gặp nhau bên lề hội nghị của ASEAN để rà soát kế hoạch hành động.

Người đọc từng tìm hiểu BIMSTEC và hợp tác khu vực Vịnh Bengal sẽ thấy hai cơ chế có vài điểm chung: đều có Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan. Điểm khác nằm ở địa lý. BIMSTEC xoay quanh Vịnh Bengal với Bangladesh, Bhutan, Nepal, Sri Lanka. MGC hướng về bán đảo Đông Dương, nơi Việt Nam, Lào, Campuchia là thành viên trực tiếp.

Các lĩnh vực hợp tác chính

Lúc mới ra đời, MGC tập trung vào bốn lĩnh vực: du lịch, văn hóa, giáo dục, giao thông và truyền thông.

Đến Hội nghị Bộ trưởng lần thứ 6 tại New Delhi năm 2012, danh sách được mở rộng sang hợp tác doanh nghiệp vừa và nhỏ, bảo tồn nguồn gen lúa, y tế, trung tâm tư liệu chung tại Đại học Nalanda và Quỹ dự án tác động nhanh. Tại hội nghị năm 2023, các nước nhắc tới một phổ rộng hơn nữa: thuận lợi hóa thương mại và đầu tư, kết nối, giáo dục, quản lý bền vững tài nguyên nước xuyên biên giới, khoa học công nghệ, nông nghiệp, y tế, văn hóa và du lịch.

• Du lịch và văn hóa: quảng bá chung các tuyến điểm, bảo tồn di sản, trưng bày dệt may truyền thống.
• Giáo dục và đào tạo: học bổng cho sinh viên các nước Mekong, các khóa đào tạo nguồn nhân lực.
• Giao thông và kết nối: ý tưởng kéo dài tuyến đường bộ Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan sang Lào, Campuchia, Việt Nam.
• Y tế và nông nghiệp: nhóm công tác y tế, bảo tồn giống lúa, chia sẻ kinh nghiệm canh tác.
• Quản lý nước: trao đổi kinh nghiệm quản lý tài nguyên nước, một chủ đề mà người quan tâm tới chuyện chia sẻ nước sông Hằng sẽ thấy rất gần gũi.

Quỹ dự án tác động nhanh QIP và các dự án ở Việt Nam

Quỹ dự án tác động nhanh, gọi tắt là QIP, là phần dễ thấy nhất của MGC ở cấp cơ sở. Đây là các dự án quy mô nhỏ, triển khai nhanh, phục vụ trực tiếp cộng đồng. Theo tin của Báo Điện tử Chính phủ và Tạp chí Pháp luật Việt Nam về hội nghị năm 2023, Ấn Độ đã tài trợ 105 dự án QIP, trong đó 46 dự án ở Việt Nam. Các dự án tập trung vào xóa đói giảm nghèo ở vùng sâu vùng xa, cấp nước sạch và xây nhà văn hóa ở nông thôn.

Con số này tăng nhanh theo thời gian. Bản tóm tắt của Bộ Ngoại giao Ấn Độ năm 2017 chỉ ghi nhận 5 dự án đang triển khai tại Việt Nam. Đến hội nghị năm 2021, toàn khối có 38 dự án hoàn thành và 30 dự án đang thực hiện.

Bảo tàng dệt may truyền thống ở Siem Reap

Dự án được Bộ Ngoại giao Ấn Độ gọi là dễ nhận diện nhất của MGC là Bảo tàng Dệt may Truyền thống châu Á Mekong Ganga tại Siem Reap, Campuchia, không xa quần thể Angkor. Bảo tàng giới thiệu nghề dệt của sáu nước thành viên, và một phim ngắn về bảo tàng mang tên "The Power of Six" đã được chiếu tại hội nghị năm 2016. Du khách ghé Angkor có thể ghé thêm nơi này.

Dòng thời gian các hội nghị bộ trưởng

Không phải năm nào MGC cũng họp, có giai đoạn từ 2007 đến 2012 không có hội nghị bộ trưởng. Các mốc dưới đây lấy từ tài liệu của Bộ Ngoại giao Ấn Độ và báo chí chính thống. Hội nghị lần 2 năm 2001 tại Hà Nội thông qua Chương trình hành động Hà Nội cho giai đoạn 2001 đến 2007. Hội nghị lần 10 năm 2019 tại Bangkok do Việt Nam và Ấn Độ đồng chủ trì. Lần 11 năm 2021 do Campuchia và Ấn Độ đồng chủ trì, tập trung vào y tế và phục hồi sau dịch. Lần 12 năm 2023 họp theo hình thức kết hợp, gia hạn kế hoạch hành động đến hết năm 2024.

Ý nghĩa với Việt Nam và các địa phương

Với Việt Nam, MGC là một kênh bổ trợ cho quan hệ Việt Nam và Ấn Độ, vốn đã có nền tảng chính trị và kinh tế riêng. Lợi ích dễ thấy nhất nằm ở ba nhóm.

1. Công trình dân sinh ở vùng khó khăn: 46 dự án QIP là con số không nhỏ so với quy mô toàn khối. Một nhà văn hóa hay một bể nước sạch tuy nhỏ nhưng tác động trực tiếp tới đời sống người dân.
2. Cơ hội học tập: học bổng và khóa đào tạo của Ấn Độ dành cho các nước Mekong mở đường cho sinh viên, cán bộ trẻ tiếp cận những ngành Ấn Độ mạnh như công nghệ thông tin, quản trị, nông nghiệp.
3. Du lịch và giao lưu văn hóa: tại hội nghị năm 2023, Bộ trưởng Bùi Thanh Sơn đề xuất phát triển du lịch ẩm thực, du lịch cưới và đề nghị Ấn Độ hỗ trợ bảo tồn di sản được UNESCO công nhận. Đây là gợi ý hữu ích cho các tỉnh có di sản Chăm, vốn gắn với văn hóa Ấn Độ cổ.

Câu hỏi thường gặp

MGC có phải là một hiệp định thương mại không?

Không. MGC là cơ chế hợp tác tiểu vùng, tập trung vào văn hóa, giáo dục, du lịch, kết nối và các dự án cộng đồng. Ưu đãi thuế quan giữa Việt Nam và Ấn Độ nằm trong khuôn khổ Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN và Ấn Độ.

Trung Quốc có tham gia Hợp tác Mekong Ganga không?

Không. Sáu thành viên MGC là Ấn Độ và năm nước Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam.

Địa phương muốn xin dự án QIP thì bắt đầu từ đâu?

Nên trao đổi với Sở Ngoại vụ hoặc bộ phận đối ngoại của tỉnh, sau đó liên hệ Đại sứ quán Ấn Độ để hỏi điều kiện và mẫu đề xuất. Các dự án thường nhỏ, thiết thực, phục vụ cộng đồng.

Kết luận

Sau hơn 25 năm, Hợp tác Mekong Ganga không ồn ào nhưng để lại dấu ấn qua học bổng, bảo tàng dệt ở Siem Reap và hàng chục công trình nhỏ ở nông thôn Việt Nam. Với người làm đối ngoại địa phương, nhà trường hay doanh nghiệp du lịch, hiểu cơ chế này giúp nhìn thấy những cơ hội hợp tác với Ấn Độ mà các kênh lớn đôi khi bỏ sót.