Người Bengal hai bờ biên giới: chung tiếng nói, riêng câu chuyện lịch sử

Người Bengal là một trong những cộng đồng ngôn ngữ lớn nhất thế giới, nhưng lại sống trong hai quốc gia khác nhau. Một người ở Dhaka và một người ở Kolkata có thể nói chuyện với nhau bằng cùng một thứ tiếng, cùng thuộc những bài hát của Tagore, nhưng mang hộ chiếu khác nhau và lớn lên với những ký ức lịch sử khác nhau. Hiểu điều này giúp bạn tránh nhiều hiểu lầm khi đi lại, học tập hay làm ăn ở cả hai nước.

Một cộng đồng ngôn ngữ, hai quốc gia

Các ước tính thường được trích dẫn cho thấy có khoảng 300 triệu người Bengal trên thế giới, trong đó phần lớn sống ở Bangladesh, kế đến là Ấn Độ, chủ yếu ở bang Tây Bengal. Tiếng Bengal có khoảng 240 triệu người nói như tiếng mẹ đẻ, đứng khoảng thứ sáu thế giới theo tiêu chí này.

• Ở Bangladesh, tiếng Bengal là ngôn ngữ quốc gia và chính thức, khoảng 98% dân số dùng làm tiếng mẹ đẻ.
• Ở Ấn Độ, đây là ngôn ngữ chính thức của Tây Bengal, Tripura và vùng thung lũng Barak của bang Assam.
• Ngày 3 tháng 10 năm 2024, Ấn Độ công nhận tiếng Bengal là ngôn ngữ cổ điển.
• Cộng đồng người Bengal hải ngoại cũng đông đảo ở Anh, Trung Đông, Bắc Mỹ và Đông Nam Á.

Lịch sử chia tách và gắn kết

Năm 1905, chính quyền thuộc địa Anh chia tỉnh Bengal làm hai, nhưng quyết định này gặp phản đối mạnh và bị bãi bỏ chỉ vài năm sau. Năm 1947, khi Ấn Độ thuộc Anh được phân chia, Bengal lại bị tách theo đường Radcliffe: phía tây thành bang Tây Bengal của Ấn Độ, phía đông thành Đông Bengal, sau là Đông Pakistan.

Ngày 21 tháng 2 năm 1952, nhiều sinh viên và người biểu tình thiệt mạng gần Đại học Dhaka khi đòi công nhận tiếng Bengal là ngôn ngữ nhà nước. Năm 1999, UNESCO chọn ngày 21 tháng 2 làm Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ. Năm 1971, trong cuộc chiến dẫn tới sự ra đời của Bangladesh, khoảng 10 triệu người tị nạn đã sang Ấn Độ, nhiều người trú tại Tây Bengal. Chi tiết các giai đoạn có trong bài lịch sử Bangladesh qua các mốc.

Giống và khác: ngôn ngữ, tôn giáo, lễ hội

Tiếng Bengal chuẩn dựa trên phương ngữ vùng trung tây, quanh Nadia (Tây Bengal) và Kushtia (Bangladesh), nên người hai bên hiểu nhau dễ dàng. Tuy vậy, một số từ vựng thường ngày khác nhau, và nhiều phương ngữ địa phương ở Bangladesh như tiếng Chittagong khác khá xa tiếng chuẩn.

Pohela Boishakh, Tết của người Bengal vào giữa tháng 4, được tổ chức ở cả hai bờ. Năm 2016, lễ rước Mangal Shobhajatra ngày Pohela Boishakh ở Dhaka được UNESCO ghi danh di sản văn hóa phi vật thể. Ở Tây Bengal cũng có cộng đồng Hồi giáo lớn, còn ở Bangladesh có cộng đồng theo Ấn Độ giáo, Phật giáo và Kitô giáo, nên không nên đồng nhất một bờ với một tôn giáo duy nhất.

Ẩm thực chung và những cuộc “tranh luận” vui

Cơm và cá là nền tảng bữa ăn ở cả hai bờ, nêm bằng dầu mù tạt, sữa chua và hỗn hợp năm loại hạt gia vị panch phoron. Món cá hilsa sốt mù tạt được coi là đặc sản chung. Dù vậy, ở Kolkata vẫn tồn tại hai bản sắc vui vẻ: “Ghoti” chỉ người gốc tây Bengal, còn “Bangal” chỉ người có gốc gác đông Bengal, nhiều gia đình di cư sau năm 1947.

Hai bản sắc này thể hiện rõ trên sân bóng. Câu lạc bộ Mohun Bagan (1889) gắn với người Ghoti, còn East Bengal (1920) trở thành niềm tự hào của người Bangal. Sau mỗi trận derby, cổ động viên East Bengal ăn mừng bằng cá hilsa, còn phía Mohun Bagan chọn tôm càng. Ngày nay ranh giới xã hội này đã mờ đi nhiều, phần lớn chỉ còn là chuyện đùa trong gia đình.

Cộng đồng gốc Bangladesh và “Bangladesh thu nhỏ” ở Kolkata

Nhiều gia đình ở Kolkata có ông bà từ vùng nay là Bangladesh chuyển sang sau năm 1947 hoặc năm 1971. Họ là công dân Ấn Độ, mang theo phương ngữ, món ăn và ký ức quê cũ, góp phần làm nên sự đa dạng của thành phố.

Một hiện tượng khác là khu Marquis Street, Free School Street và Mirza Ghalib Street, thường được báo chí gọi là “Bangladesh thu nhỏ”. Nơi đây tập trung khách sạn bình dân, nhà hàng món Bangladesh và trung tâm chẩn đoán phục vụ người Bangladesh sang chữa bệnh, mua sắm hay thăm người thân. Từ nửa cuối năm 2024, khi quan hệ hai nước có nhiều biến động và việc cấp visa Ấn Độ cho công dân Bangladesh bị thu hẹp, lượng khách giảm mạnh và nhiều cơ sở kinh doanh gặp khó khăn. Bối cảnh rộng hơn được phân tích trong bài quan hệ Bangladesh – Ấn Độ.

Lưu ý để tránh định kiến khi tìm hiểu người Bengal

1. Không đánh đồng ngôn ngữ với quốc tịch: một người nói tiếng Bengal ở Ấn Độ có thể là người Tây Bengal, Tripura hay Assam, không mặc định là người Bangladesh.
2. Không đánh đồng tôn giáo với quốc gia: cả hai bờ đều có nhiều cộng đồng tôn giáo cùng sinh sống.
3. Thận trọng với chủ đề di cư và biên giới: đây là vấn đề chính trị nhạy cảm ở cả hai nước, nên lắng nghe nhiều phía và dựa vào nguồn tin có kiểm chứng.
4. Dùng các từ “Ghoti” hay “Bangal” chỉ khi người đối diện tự nhắc tới, vì với một số người chúng gắn với ký ức mất mát.
5. Tình hình đi lại, visa giữa hai nước thay đổi nhanh, luôn kiểm tra lại thông báo chính thức trước chuyến đi.

Cùng một tiếng mẹ đẻ không xóa đi những khác biệt lịch sử, nhưng là chiếc cầu để hai bờ Bengal hiểu nhau hơn.

Ban biên tập

Nếu muốn đi sâu vào phần văn hóa chung, hãy đọc thêm về Rabindranath Tagore và văn hóa Bengal, người được cả hai bờ trân trọng.

Câu hỏi thường gặp

Người Bangladesh và người Tây Bengal có nói cùng một ngôn ngữ không?

Có, cả hai đều nói tiếng Bengal và hiểu nhau dễ dàng. Khác biệt chủ yếu nằm ở một số từ vựng, giọng địa phương và phương ngữ vùng.

Vì sao Bengal bị chia làm hai?

Năm 1947, khi Ấn Độ thuộc Anh được phân chia, Bengal bị tách thành Tây Bengal thuộc Ấn Độ và Đông Bengal thuộc Pakistan. Đông Bengal sau đó trở thành Bangladesh vào năm 1971.

Khu “Bangladesh thu nhỏ” ở Kolkata nằm ở đâu?

Báo chí thường dùng tên này cho khu Marquis Street, Free School Street và Mirza Ghalib Street gần Park Street. Đây là nơi tập trung khách sạn và nhà hàng phục vụ khách từ Bangladesh.

Kết luận

Người Bengal hai bờ biên giới chia sẻ tiếng nói, món ăn, âm nhạc và nhiều lễ hội, nhưng mỗi bên có hành trình lịch sử riêng. Tiếp cận chủ đề này bằng sự tò mò và tôn trọng sẽ giúp bạn kết nối tốt hơn với cả Dhaka lẫn Kolkata. Lưu lại bài viết về người Bengal hai bờ biên giới để đọc lại khi cần.