Sông ngòi Bangladesh: châu thổ lớn nhất thế giới, so với Cửu Long

Người miền Tây Nam Bộ sang Bangladesh thường có cảm giác lạ mà quen: ruộng lúa thấp ngang mặt nước, ghe xuồng chở hàng trên sông rộng, mùa nước nổi kéo dài nhiều tháng. Không ngạc nhiên, vì cả hai đều là những vùng đất do sông bồi lên. Khác biệt nằm ở quy mô: Bangladesh nằm trên phần lớn của châu thổ được xem là lớn nhất thế giới.

Châu thổ của ba dòng sông lớn

Châu thổ Hằng và Brahmaputra, còn gọi là châu thổ Bengal, rộng hơn 100.000 km², khoảng hai phần ba thuộc Bangladesh, phần còn lại thuộc bang Tây Bengal của Ấn Độ. Khoảng 80% lãnh thổ Bangladesh nằm trên châu thổ này. Ba dòng chính tạo nên nó là:

• Sông Hằng, khi vào Bangladesh được gọi là Padma.
• Brahmaputra, đoạn chảy chính qua Bangladesh mang tên Jamuna.
• Meghna, nhận nước từ vùng đồi phía đông bắc, gặp Padma rồi cùng đổ ra Vịnh Bengal.

Câu hỏi "Bangladesh có bao nhiêu con sông" không có một đáp án duy nhất. Bách khoa toàn thư Banglapedia từng ghi khoảng 700 con sông, trong khi các thống kê mới hơn của cơ quan quản lý nước Bangladesh đưa ra những con số khác nhau, có danh sách lên tới hơn 900, tùy cách tính sông nhánh và sông theo mùa. Điều chắc chắn là phần lớn nước chảy vào từ bên ngoài: Bangladesh có 54 con sông chung với Ấn Độ. Câu chuyện chia sẻ nguồn nước của sông Hằng được phân tích riêng trong bài chia sẻ nước sông Hằng.

Lũ hằng năm, phù sa và đường thủy

Mùa mưa gió mùa cùng nước tuyết tan từ dãy Himalaya khiến mực nước các sông lên rất cao mỗi năm. Lũ vừa phải mang lại phù sa, làm màu mỡ ruộng lúa và bồi đắp các bãi bồi mới gọi là "char". Nhưng những trận lũ lớn, như các năm 1988, 1998, 2004, 2007 hay 2017, gây thiệt hại nặng về người và tài sản. Người dân vì thế quen sống trên nền nhà tôn cao, trồng lúa theo mùa nước.

Sông cũng là đường giao thông. Phà, tàu khách nhiều tầng và thuyền chở hàng nối Dhaka với các vùng phía nam. Tuy vậy, sông lớn cũng từng là rào cản: muốn đi từ thủ đô sang vùng tây nam phải qua phà Padma, mất nhiều giờ chờ đợi, nhất là mùa lũ.

Cầu Padma: bước ngoặt nối hai bờ

Ngày 25/6/2022, cầu Padma được khánh thành và thông xe từ ngày hôm sau. Cầu dài khoảng 6,15 km, tầng trên là đường bộ bốn làn, tầng dưới là đường sắt, nối huyện Munshiganj với Shariatpur và Madaripur. Điểm đặc biệt là Chính phủ Bangladesh tự cấp vốn cho dự án, sau khi Ngân hàng Thế giới rút khoản tài trợ từng cam kết. Cây cầu rút ngắn đáng kể thời gian đi lại giữa Dhaka và vùng tây nam, mở thêm cơ hội cho các cảng và khu công nghiệp phía nam. Bức tranh tổng thể về đất nước này có trong bài tổng quan Bangladesh.

Nước biển dâng và xâm nhập mặn ven biển

Vùng ven biển tây nam Bangladesh, nơi có rừng ngập mặn Sundarbans, đối mặt với xâm nhập mặn ngày càng sâu. Khi phù sa bồi không đủ và nước biển dâng, nước mặn theo triều vào ruộng lúa. Từ thập niên 1980, nhiều nơi chuyển sang nuôi tôm, kéo theo những thay đổi lớn về sinh kế và môi trường. Bão xoáy từ Vịnh Bengal là rủi ro thường trực khác.

So sánh với đồng bằng sông Cửu Long

Theo các số trên, châu thổ Bengal rộng gấp khoảng 2,6 lần đồng bằng sông Cửu Long. Hai vùng đều thấp: nhiều nghiên cứu cho thấy cao độ trung bình của đồng bằng sông Cửu Long chỉ khoảng 0,8 m so với mực nước biển, và mặt đất đang sụt lún do khai thác nước ngầm.

Bài học hai nước có thể chia sẻ

• Quy hoạch dài hạn: Bangladesh có Kế hoạch Châu thổ 2100, Việt Nam có Nghị quyết 120 năm 2017 về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng biến đổi khí hậu. Hai bên có thể so sánh cách thực hiện.
• Sống chung với lũ và mặn: mô hình lúa tôm, giống lúa chịu mặn của Việt Nam có thể hữu ích cho vùng ven biển Bangladesh.
• Phòng chống bão: hệ thống cảnh báo sớm và nhà tránh bão cộng đồng của Bangladesh là kinh nghiệm đáng tham khảo.
• Hợp tác nghiên cứu: trường đại học và viện lúa hai nước có thể trao đổi dữ liệu về phù sa, sụt lún và mặn.

Câu hỏi thường gặp

Sông lớn nhất Bangladesh là sông nào?

Ba sông lớn nhất là Padma, Jamuna và Meghna. Sau khi hợp lưu, dòng Meghna hạ lưu đổ ra Vịnh Bengal với lưu lượng rất lớn.

Cầu Padma dài bao nhiêu?

Khoảng 6,15 km, có đường bộ và đường sắt, khánh thành ngày 25/6/2022.

Vì sao Bangladesh hay bị lũ?

Vì địa hình thấp, mưa gió mùa lớn và lượng nước khổng lồ từ thượng nguồn Himalaya đổ về cùng lúc.

Hai châu thổ ở hai đầu châu Á cùng đối mặt một câu hỏi: làm sao sống tốt với nước khi khí hậu thay đổi. Lưu bài sông ngòi Bangladesh này nếu bạn quan tâm đến hợp tác giữa hai vùng đất phù sa.